ماهیت تصدیق و تفاوت آن با تصور

اختیاری نبودن تصدیق

تلمیذ: ﴿وَجَحَدُواْ بِهَا وَٱسۡتَيۡقَنَتۡهَآ أَنفُسُهُمۡ﴾.¹

استاد: بله، ﴿وَجَحَدُواْ بِهَا وَٱسۡتَيۡقَنَتۡهَآ أَنفُسُهُمۡ﴾ تصدیق خواهی‌نخواهی هست. تصدیق در اختیار انسان نیست چه تصدیق به عدم و چه تصدیق به [ثبوت]. بله، تصدیق مشروط به تحقق شرایط محققه و مقدمات موصله است که این مقدمات موصله می‌آید و نفس را به مرتبۀ تصدیق برساند و اینجا در این مقدماتش انسان می‌تواند مدام شبهه ایجاد بکند بکند بکند تااینکه به آن مرتبۀ تصدیق نرسد. در مقدماتش می‌تواند [این کار را] انجام بدهد و مقدماتش را تأویل کند.

چقدر داریم که ـ من برای خودم عرض می‌کنم جداً می‌گویم. این قضیه برای خودم بارها اتفاق افتاده است ـ مطالبی آمدند برای من نقل کردند بعد معلوم می‌شود که شخص اشتباه فهمیده است! آقا فلانی این [حرف را گفت]. من می‌گویم که آقا این شخص یک هم‌چنین حرفی نمی‌زند! می‌گوید که آقا من شنیدم. بعد می‌فهمیدم نه بابا بیچاره اصلاً این حرف را نزده است و یک چیز دیگر ‌گفته است و این یک چیز دیگر برداشت کرده است! حالا اگر انسان ساده‌وار همین‌طور گوش بدهد و ترتیب‌اثر بدهد دیگر سنگی روی سنگ بند نمی‌شود! اینجا مقدماتش در اختیار انسان هست. تثبّت یعنی توقف، روی یک مطلب توقف کنید و بایستید و عبور نکنید شاید غیر از این باشد.

تعریف مرحوم صدرالمتألهین از تصدیق

مرحوم صدرالمتألهین می‌فرمایند: اصلاً تصدیق عبارت از یک إعمال نفس است و إعمال نفس ارتباطی به تصور ندارد و تصور برای خودش چیز دیگری است. تصدیق یعنی بودن یا نبودن، حکم به ‌وجود یا حکم به عدم؛ یعنی وجود در کان تامه، نفس الوجود موضوع و در کان ناقصه وجود صفتی یا عدم صفتی برای موضوع، این تصدیق می‌شود. بنابراین اینکه شما می‌فرمایید که در تصدیق، تصور هست این مسئله جای بحث و ایراد است و در تصدیق، تصور نیست. بله، تصدیق پس از تصور پیدا می‌شود و قیام تصدیق از نقطه‌نظر هویت نفسانی قیام به آن سبق به حضور مفاهیم تصوریه است و در این مسئله بحثی نیست. اما اینکه خود تصدیق عبارت از تصور موضوع و محمول و نسبت به کذا و حکم است یک هم‌چنین مطلبی صحت ندارد.