بررسی تشکیک در ذات و ذاتیات از دیدگاه اشراقیون

خلاصه علیٰ‌کلّ‌حال این مسئله که اشتداد وجودی عبارت از قرب و بُعد نسبت به آن قضیه است.

عدم صلاحیت فصل برای منشأ اختلاف بودن

راجع به احتجاج قسمت بالا که در جلسۀ قبل عرض شد همان‌طوری‌که قبلاً گفتیم مرحوم آخوند آن مطلب را رد کردند. دلیل دیگری که اشراقیون در رد مشاء ذکر کردند این است:

وَ أیضاً الاختِلافُ بَینَ السَّوادینِ‌ مَثلاً إذا کانَ بِفصلٍ فالفَصلُ الَّذی یُمیِّزُ أحدَهُما عَنِ الآخرِ لَیسَ بِمقومٍ لِحقیقةِ السَّوادِ.¹

آن اختلافی را که شما می‌گویید که در ذات و ذاتیات نیست بلکه به عوارض خارجیه است اگر اختلاف به فصل باشد خب فصل در اینجا نمی‌تواند. آن فصلی که یکی از این دو سواد را از دیگری مایز می‌شود فصل باعث تمیز این از او می‌شود یعنی دو فصل باید در اینجا داشته باشیم؛ یک فصل در آن فرد شدید و یک فصل هم در این فرد ضعیف چون فرض این است که خود سواد اختلاف ندارد و امر دیگری در اینجا موجب اختلاف شده است پس آن امری که در شدید هست آن امر در ضعیف نیست و آنچه که در ضعیف هست در شدید نیست. بنابراین هرکدام از اینها باید یک فصل داشته باشند که آن فصل بیاید شدید را برای خودش انتخاب کند و این فصل هم باید بیاید ضعیف را انتخاب کند و او را از آن مرتبۀ شدید جدا کند. اگر این‌طور باشد پس این نمی‌شود مقوم حقیقت سواد باشد چون اگر مقوم حقیقت سواد باشد حقیقت سواد در همۀ افراد باید یکسان باشد درحالی‌که می‌بینیم فرق می‌کند. ناطق وقتی که مقوم حیوان هست این حیوانیت را به همۀ افراد انسان سرایت می‌دهد و دیگر در یکی زیاد و کم نمی‌کند. چون حالا ناطق آمد ضمیمۀ حیوان شد پس انسانیت یا حیوانیت این فرد خیلی بالا است و حیوانیت این فرد کم است. نه دیگر! یک شیء وقتی می‌آید مقوم یک شیء دیگر می‌شود دیگر همان را به یکسان نسبت به همه باید تقسیم کند و نمی‌تواند باعث اختلاف در مراتب بشود. اختلاف، منشأ اختلاف می‌خواهد و فصل نمی‌تواند منشأ اختلاف بشود.