بررسی تشکیک در ذات و ذاتیات از دیدگاه اشراقیون

وَ إلاّ لَم یَکُن مُمیزاً لَهُ بَل هوَ فَصلٌ مُقومٌ لَهُ مُقسمٌ لِلسَّوادِ المُشترکِ بَینهُما الَّذی هوَ جِنسٌ لَهما عَلى هذا التَّقدیرِ و لا شَکَّ أنَّ الفَصلَ عَرضیٌ لِماهیةِ الجِنسِ و مَفهومُه خارجٌ عَنها.

والاّ دیگر ممیز نبود بلکه فصل یک فصلی است که مقوم آن جنس است و مقسم است سواد مشترکی را که بین آن دوتا است که جنس برای آن دوتا بر این تقدیر است درحالی‌که می‌بینیم در اینجا اختلاف بود. فصل عرضی است به ماهیت جنس و مفهوم آن از مفهوم جنس خارج است. فصل یک امر دیگری است و سواد یک امر دیگری است. سواد آن مفهوم جنس است و آن فصل هم یک امر دیگری خواهد بود.

حال فصل در قیاس به ماهیت جنس مثل سایر عرضیات

فَحالهُ بِالقیاسِ إلى ماهیةِ الجِنسِ کَحالِ سائرِ العَرضیاتِ فَإذا کانَ الاشتدادُ و التَّمامیةُ فی السَّوادِ مِن جَهةِ الفَصلِ الَّذی مَعناهُ غَیرُ مَعنى السَّوادِ فَیکونُ التَّفاوتُ فیما وَراءَ السَّوادِ و قَد فُرضَ فیهِ.

حالِ فصل در قیاس به ماهیت جنس مثل حال سایر عرضیات می‌ماند که آنها عارض بر انواع می‌شوند که جدا هستند. اگر اشتداد و تمامیت در سواد از جهت فصل باشد، نه از جهت خود آن جنس، از جهت فصلی که معنایش غیر از معنای سواد است پس تفاوت در سیاهی نیست و در یک چیز دیگر هست. درحالی‌که چشم شما دارد سیاهی را می‌بیند و چشم شما دارد می‌بیند که سیاهی در اینجا بر آن دیگری زیاد است و چیز دیگری را نمی‌بیند. اصلاً به معروض و جسم کاری ندارد و چشم اصلاً معروض را نمی‌بیند. چشم فقط سیاهی را می‌بیند حالا معروض آن سنگ، فرش، پلاستیک، دیوار و یا عبا است هرچه می‌خواهد باشد. چشم آن سیاهی را می‌بیند که آن با دیگری اختلاف دارد.

مشاء آمدند به خیال خودشان جواب دادند:

أجابوا عَن ذلکَ بِأنَّ الَّذی یُقالُ بِالتَّفاوتِ علَى الأفرادِ هوَ العَرضیُ المَحمولُ کالأسودِ عَلى مَعروضاتِ مَبدإ الاشتِقاقِ کالسَّوادِ مَثلاً لِأجلِ اشتِمالِ بَعضِها عَلى فَردٍ مِن أفرادِ المَبدإ لَهُ تَمامیةً فی حَدِّ فَردیتِه الغَیر المُشترکة.