بررسی تشکیک در ماهیت و بطلان آن
تحلیل دیدگاه مشائین و اشراقیون در مراتب وجودی ماهیت
آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین یکی از مباحث دقیق فلسفی پیرامون «تشکیک در ماهیت» میپردازند. بحث اصلی حول محور ادلهای است که فیلسوفان مشاء برای اثبات عدم امکان تشکیک در ماهیت اقامه کردهاند. در این مسیر، استاد با بررسی استدلالهای اشراقیون مبنی بر لزوم وجود مراتب مختلف (ضعیف، متوسط و شدید) برای یک ماهیت مشککه، به چالشهای منطقیِ حملِ هوهویت در این مراتب اشاره میکنند. در ادامه، پاسخهای مرحوم مرحوم آخوند به این ادله و نقد علامه طباطبایی بر این پاسخها مورد تحلیل قرار میگیرد. این جلسه با تبیین تفاوت میان وحدت عددیه و وحدت نوعیه، به این نتیجه میرسد که چگونه ذهن میتواند برای مراتب مختلف یک حقیقت، ماهیتهای متعددی را در نظر بگیرد تا از محذورات منطقیِ حملِ یک مفهوم واحد بر مراتب متفاوت پرهیز شود.
مرتب سازی:
بررسی تشکیک در ماهیت و بطلان آن
11و المشککُ لیسَ مِن هذا القبیل بَل کلُّ مرتبةٍ توجدُ منه فی الخارجِ فی ضمنِ شخصٍ أو أشخاصٍ متعددةٍ لو أمکنَ وجودُها فی العقلِ فهی بِحیثُ إذا جرَّدَها العقلُ عن الخارجیاتِ.
اما مشکک مثل سواد چطورماهیت مشکک اینطور نیست. منبابمثال هر مرتبهاى از مراتب ثلاثه در خارج در ضمن شخص یا اشخاص متعدده پیدا شود، اگر ممکن باشد که این مرتبه در عقل بیاید همان مرتبه به کمال و ضعف خارجی خودش میآید، نه یک امر کلى مبهم. به حیثی است که وقتی عقل این را از خارجیات و مشخصات و آن زوائد خارجی تجرید مىکند، این مرتبه عیناً در همان ذهن هست؛ یعنى مرتبۀ شدید در ذهن جایگاه خودش را پیدا مىکند، مرتبۀ متوسط سواد در ذهن جایگاه خودش را پیدا مىکند، مرتبۀ ضعیف از سواد هم [جایگاه خودش را پیدا میکند]، هرکدام از اینها مصادیق خودشان را دارند. پس ما در ذهن سه ماهیت داریم به جاى یکی؛ اول ماهیت سواد شدید، دوم ماهیت سواد متوسط و سوم ماهیت سواد ضعیف. هرکدام از این سهتا مصادیق خارجى خودشان را دارند پس دیگر اشکالى در اینجا وارد نمىشود که شما بگویید که یک مفهوم به بقیه صدق نمىکند. مفهوم سوادِ شدید در تحت حکومت خودش بر افراد سواد شدید خودش صدق مىکند، آنچه که متوسط است به سوادهاى متوسط صدق مىکند و آنهم که ضعیف است به سوادهای ضعیف صدق میکند و هیچکدام هم به حریم دیگرى وارد نمىشوند. همانطور که ماهیت غنم به حریم انسان در ذهن وارد نمىشود همینطور سواد ضعیف به حریم سواد شدید در ذهن داخل نمىشود، هرکدام براى خودشان ماهیت دارند. البته در این مسئله اشکال هست. همان اشکالى که مرحوم علامه ذکر کردند در اینجا هم مىآید ولی من نمىدانم چرا علامه دوباره در اینجا تذکره ندادهاند.
تلمیذ: تسلسل پیش مىآید، براى همین إلى غیر النهایة همینطور باید مرتبه براى همین بسازیم.
استاد: بله، ذهن إلى غیر النّهایة مرتبه دارد! براى ذهن که اشکال ندارد. آنچه که اشکال دارد تسلسل خارجی است والاّ ذهن إلى غیر النهایة تسلسل فرض مىکند. مثل قطع بین الفاصلتین، دو چیز در خارج قابلیت براى قطع إلى غیر النهایة نیست ولى ذهن این را غیر النهایة مىداند. گرچه در خارج قابل نیست که این قضیه مثلاً تقاطع همینطور إلى غیر النهایة باشد. در ذهن اشکال ندارد. ذهن در وعا و ظرف خودش براى شیئی إلى غیر النهایة مراتب پیدا مىکند. قطعا بین دو مرتبۀ فوق و مادون إلى غیر النهایة ذهنی مرتبه وجود دارد. اگر منطبق خارجیش پیدا شد به آن تطبیق مىکند و اگر پیدا نشد این إلى غیر النهایة را ذهن در خودش نگه مىدارد.