بررسی تشکیک در ماهیت و بطلان آن

توجَدُ تلکَ المرتبة بِعینها فی الذهن و کذا حالُ مرتبة أخرىٰ له أیضاً و تلکَ المراتبُ المأخوذة عن الأشخاصِ الخارجیةِ الموجودةِ فی الذهن لیست فی التمامیةِ و النقصِ بِمنزلةٍ واحدةٍ.

حال مرتبۀ دیگر هم در ذهن به همین نحو هست. این مراتبى که ذهن از اشخاص خارجیه أخذ شده است ـ چون ما این مراتب را از خارج گرفتیم، خودمان که نساختیم. ما به سوادهاى متعدد خارجى نگاه کردیم و براى هرکدام از این مراتب، یک مرتبه کلى در ذهن ساختیم ـ و موجود در ذهن هست، هرکدام براى خودشان حکومت جدا دارند و به یک منزله واحد نیستند.

فَلا تَعرِضُ لِواحدةٍ منها الکلیةُ بِالقیاس إلى جمیعِ الأشخاصِ المندرجةِ تحتَ جمیعِ المراتب.

براى یکى از اینها بالقیاس به همه کلیت عارض نمى‌شود. هرکدام از اینها نسبت به مصادیق خاص خودشان کلیت دارند و به مصادیق بقیه کارى ندارد. شما بگویید که به هرکدام از این مراتب یک عنوان کلیت عارض مى‌شود و وقتى آن عنوان کلیت عارض شد همۀ مصادیق خارجى را مى‌گیرد، درحالی‌که نمى‌گیرد! نه! آن عنوان کلیت به همان مرتبه نسبت به مصادیق خودش می‌آید. بعد یک عنوان کلیت دیگر نسبت به یک مرتبه نسبت به مصادیق خودش می‌آید، یک عنوان کلیت و شمول و تعمیم نسبت به یک مرتبه نسبت به مثلاً مراتب ضعیف می‌آید، هرکدام در جاى خودش [هست] و دیگر دراین‌صورت اشکالى هم پیش نمى‌آید.

فَلا تَعرِضُ لِواحدةٍ منها الکلیةُ بِالقیاس ... براى هرکدام از این مراتب، کلیت عارض نمى‌شود و این کلیت به قیاس به جمیع اشخاصى که در همۀ مراتب مندرج هستند. حالا که این مفهوم ضعیف داراى این مرتبه از این سواد هست بنابراین مى‌گوییم که به همۀ مراتب آن سیاهی، آن سیاهى صدق مى‌کند. البته نسبت به این مطلبى هست که من در آخر این بحث آن مطلب را عرض مى‌کنم.

نعم الجمیعُ مشترکٌ فی سنخٍ واحدٍ مبهمٍ غایة الإبهام و هو الإبهامُ بِالقیاسِ إلى تمامِ نفسِ الحقیقة و نقصها وراءَ الإبهامِ الناشی فیه عنِ الاختلافِ فی الأفرادِ بِحسبِ هویّاتِها.