بررسی تشکیک در ماهیت و بطلان آن

فإن قلتَ الکلیُ الطبیعی موجودٌ عندَهم فی الخارجِ فالأمرُ المشترک بینَ المراتب الثلاث موجودٌ فی الخارج.¹

کلى طبیعی نزد آقایان ـ همین اشراقیین و همه ـ در خارج وجود دارد. آن امرى که مشترک بین سه مرتبه است، باید در خارج باشد. مگر شما نمى‌گویید که وجود کلى طبیعی به وجود افراد است؟ و ما سه مرتبه از سواد داریم؛ سواد ضعیف، سواد متوسّط و سواد شدید؟ آن مشترک بین این سه‌تا که همان مفهوم سواد است، آن مشترک باید در خارج باشد. حالا آن کدام است؟ نیست! چون آنچه که ما در خارج داریم یا ضعیف است که منطبقٌ علیه سواد ضعیف می‌شود. یا متوسط است که مصداق براى سواد متوسط می‌شود. یا شدید است که مى‌گوییم که مصداق براى آن است. آن مشترک بین ضعیف و متوسط و شدید که همان مفهوم سواد است که شما مى‌گویید که آن ماهیت قابل تشکیک است، منطبقٌ علیه خارجی آن کدام است؟ نشان دهید! دیگر منطبقٌ علیه ندارد.

ظرف وجود ماهیت

و إن کان ظرفُ عروضِ الاشتراک إنّما هو الذهن فَما بقی عندَ العقل بعدَ تجریدِه عن الزوائدِ و المشخصات أ هو مطابق لِلکاملِ أو لِغیره مِن الناقص و المتوسط و على أی تقدیرٍ فَلا یکونُ مطابقاً لِلجمیعِ و لا مقتضیاً إلا لِمرتبةٍ معینةٍ مِن المراتب فیکونُ البواقی مِن المراتبِ مستندةً إلى أمرٍ خارجٍ عنِ الطبیعةِ المشترکةِ فَیلزم خرق الفرض.

اگرچه ظرف عروض اشتراک، ذهن هست ولى ظرف تحقق خارج است. ظرف وجود ماهیت چیست؟ ظرف وجودش خارج است ولى ظرف عروضش یعنى اینکه شما ماهیت را به‌عنوان یک مشترک در همۀ افراد مى‌دانید، در کجا این مسئله حاصل مى‌شود؟ از کجا شما مى‌گویید که ماهیت مشترک بین همۀ افراد است؟ این ظرفش ظرف ذهن است یعنى ذهن این ماهیت را سعه و تعمیم مى‌دهد و اشتراکى را بر این ماهیت عارض مى‌کند. این عروض اشتراک بر ماهیت و سعه دادن و تعمیم دادن، در خارج هست یا در ذهن هست؟ در ذهن هست. حالا ظرف وجود ماهیت ذهن هست یا خارج هست؟ خارج هست. ماهیت دوتا ظرف دارد؛ یک ظرف وجود و تحقق دارد که همین افراد خارجی هستند و یک ظرف عروض دارد یعنى ظرف عروض این اشتراک و تعمیم که عبارت از ذهن است. ذهن است که ماهیت را امرى مى‌داند که قابل سعه براى همه است ولى در خارج آن ماهیت آن فرد خارجى ظرف براى تحققش است.