ضابطه اختلاف تشکیکی در فلسفه

و هو مستبعدٌ جداً ... این ادعا مستعبد است، چرا؟ درحالى‌که ایشان از انوار جوهریۀ نوریه غفلت کردند مثل عقول مجرده و مثل مراتب نفوس که ازجملۀ اینها در لسان متشرعه به عوالم ارواح و ملائکه و مدبراتِ امر تعبیر مى‌شود. بعضى از این انوار جوهریه جنبۀ علیت نسبت به بعضى دیگر دارند یعنى عقل اول نسبت به عقل ثانى جنبۀ علیت دارد و عقل ثانی و همین عقول عشرى که تقسیم کردند از همین باب است. مثل افلاطونیه‌اى که ترسیم شده است براین‌اساس است و عوالم نفوس قدسیه که یکى نسبت به دیگرى جنبۀ تقدم دارند، نسبت به این مسئله است که هرکدام از اینها حیثیت علّى دارند و معلول خود را در عالم دیگر به‌وجود مى‌آورند. این انوار جوهریه که بسیط هستند و داراى جنس و فصل نیستند، [هرکدام] به‌حسب علت مقدم بر دیگرى است و در اینجا مسئلۀ تشکیک راه دارد. البته این مسئله برحسب رأى فلاسفۀ فرس است که به آنها فهلویون گفته می‌شود بنابراین ادعاى اجماع در اینجا ادعاى بى اساسى است.

و الثانی‌ التشکیکُ بِالأشدیةِ و الأضعفیةِ أ یوجبُ الاختلافَ النوعی بینَ أفرادِ ما فیه الاختلاف لیکونَ منشأُ الاختلافِ فصولها الذاتیةِ أم لا بل یَجوزُ الاتفاقُ النوعیُّ بینَ البعضِ و إن لَم یَجُز بینَ الجمیع‌.¹

مقام دوم: آیا تشکیک به اشدیت و اضعفیت موجب اختلاف نوعى مى‌شود بین افرادى که در آن اختلاف است یا نه؟ حالا آن اشدیت و اضعفیت در هر نحو از تشکیک باشد؛ در ذات و ذاتیات باشد یااینکه در وجود باشد یااینکه در اعراض خارجى باشد مثل کم و کیف و امثال‌ذلک، این مسئله فرق نمى‌کند. خود تشکیک موجب اختلاف نوعى مى‌شود که بگوییم که دو فرد از یک مقوله به‌واسطۀ اختلاف دو نوع مختلف می‌شود. دو فرد از بیاض اصلاً فصل مقوم اینها تغییر پیدا مى‌کند، این [جسم] بیاض یک فصل مقومى دارد و اگر اسم این [صفحه کاغذ را] هم را بیاض بگذاریم، فصل مقوم آن تفاوت مى‌کند و اینها دو نوع مى‌شود. یااینکه یک نوع است و افراد فرق مى‌کنند، حالا صدق آن نوع بر آنها یکى است اما این تشکیک باعث مى‌شود که آنها داراى مراتب مختلف باشند.