تبیین تشکیک در ذات و ذاتیات

بل إنّما عندَ ما یؤخَذُ بالقیاسِ فَلذلکَ کان تقابلُ الطرفین یعُمُّ الأوساط و لا یزدادُ بِذلکَ أقسامُ التقابل.

وقتی که مقایسه شود، این مسئله پیدا مى‌شود. به‌خاطر همین مسئله، در مقام تقابل این اوصاف را هم شامل مى‌شود یعنى آن مراتبى که اینها بین دو نوع وسط هستند یعنى وقتی که یک لون مى‌خواهد از یک مرتبه به مرتبۀ دیگر برود و ماهیتش عوض شود؛ از بیاضیت مى‌خواهد به سوادیت برود، در این لون وسط هم بینهما متوسطات! در تمام اینها تقابل صدق مى‌کند. لذا سیاهى شدید مقابل سیاهى ضعیف هست، عین نیست، تقابل صدق مى‌کند ولى تضاد نیست، چرا؟ چون در تضاد داریم که باید به مرتبۀ اشدیت برسد. به اشدیت این تقابل «تضاد» گفته مى‌شود. در عین اینکه اینها باهم ضد نیستند ولى مقابل هم هستند، چرا؟ چون شدید یک چیز است و ضعیف یک چیز دیگر است و اینها از اقسام تقابل هستند. با این، اقسام تقابل زیاد نمى‌شود، نه! همۀ اینها داخل در تحت یک مفهوم است.

و لا یَنهدِمُ اشتراطُ التضادِ الحقیقی بغایةِ الخلافِ فَمعنَى الأشدیةِ و الأزیدیةِ یرجِعُ عند هؤلاءِ إلى کونِ أحدِ الفَردَین فی نفسِه.

اشتراط تضاد در این غایت خلاف ازبین نمى‌رود چون در تضاد شرط این است که غایت، غایت خلاف باشد و ما در اینجا غایت خلاف نداریم. بنابراین با وجود اینکه عدد زیاد مقابل عدد کم است، با وجود اینکه سیاهى شدیدتر مقابل ضعیف‌تر است. با وجود اینکه خط طویل مقابل قصیر است ولى اینها هردو متضاد نیستند بلکه متقابل هستند، متضاد به چه مى‌گویند؟ به آن که اشد باشد؛ اشد از تقابل باشد و چون اشد از تقابل است اینها متضاد نیستند ولیکن خودشان از اقسام تقابل به‌حساب مى‌آیند.

تلمیذ: خود این نمى‌تواند یکى از ادلۀ اصالت وجود باشد که این اختلاف به‌هرحال باید به وجود برگردد، نه از حیث آن صدق ...

استاد: اصلاً به‌طور‌کلى اصل مسلّم این است که در ماهیت اختلاف وجود ندارد لذا این یک مسئلۀ مسلّم است.