تبیین تشکیک در ذات و ذاتیات

ذهن عبارت است از نفس حضور ماهیت در وعاء خودش

ذهن عبارت از نفس حضور ماهیت در وعاء خودش است که به آن صورت وجود ذهنى مى‌دهد، این کاری است که ذهن مى‌کند والاّ وجود خارجى که در ذهن نمى‌آید تااینکه شما بگویید که در اینجا مافیه‌الاِختلاف عدد خارجی است یا مافیه‌الاِختلاف در اینجا سواد خارجی است یا مافیه‌الاِختلاف در اینجا خود زمان خارجی است مثل زمان کم و زمان بسیار.

ما در اینجا خارج نداریم، هرچه داریم ذهن است! در این ذهن یک ساعت بیشتر است یا نیم ساعت؟! در ذهن عدد ده بیشتر است یا عدد هشت؟! سواد اشدّ در ذهن قابل ترسیم است یااینکه قابل ترسیم نیست؟! آنچه که سواد در ذهن ترسیم مى‌شود همه به یک منوال است، این که غلط است! این خلاف است! خلاف وجدان است! پس این ذهن همان‌طوری‌که ماهیت اشیاء خارجى را می‌تواند تفصیل کند و تشکیل و تکوین دهد و برای اشیاء خارجی ماهیت مفهومى درست کند، همین‌طور این ذهن براى آن ماهیتى که در مقام تفسیر اشیاء خارجى متکوّن کرده است یک مصداق درست مى‌کند که آن مصداق، مصداق کلی است. آن‌وقت آن مصداق قابل تشکیک است. وقتی که ذهن براى زمان مفهومى را ارائه مى‌دهد و درمقابل عدد و خط این تعریف کمٌّ متصلٌ غیرُ قار ذات را مى‌آورد، خود این تعریف آوردن مساوی است با تشکیل یک مصداق زمان در ذهن که آن مصداق زمان در ذهن قابل سعه است. به یک ثانیه صدق مى‌کند و به هزار سال هم صدق مى‌کند.

بنابراین هرچه انجام مى‌شود در ذهن هست منتها این مبدأ خارجى دارد و از اشیاء خارجى و از مقارانات خارجى استفاده مى‌کند و این را به‌عنوان کمک براى تشکیل این تصویرات به‌کار مى‌گیرد ولى در ذهن، سوادیت اشدّ از ناقص است، در ذهن عدد کثیر از عدد قلیل انقص است، در ذهن خط طویل از خط قصیر اطول است و آن محاسبه در ذهن انجام مى‌شد.