تبیین دیدگاه مشاء درباره تشکیک در ماهیات

چون افرادش در استتباع آثار مختلف هستند [از جهت کثرت و قلت]. حتی اختلاف در افراد تشکیک نیست، اختلاف در افراد موجب اختلاف در مشتق خواهد شد؛ آن اسود از دو فرد بر معروضش والاّ به خود اختلاف آنها تشکیک نمى‌گویند چون دو فرد جداى از هم هستند و ربطى به هم ندارند. این آقا قدش یک متر است و آن آقا قدش سه متر است، خود اینها گرچه اختلاف دارند ولى اختلافشان تشکیک ندارد چون ارتباطى باهم ندارند. چون هردو موجب صدق مشتق مى‌شوند و آن مشتق موجب اختلاف خواهد شد و در حقیقت به اولویت برمى‌گردد.

و الحاصلُ أنَّه لا یَتحققُ عندَهم فی السوادین‌ ما فیه الاختلاف بینهما بل یَتحققُ فی کلٍّ منهما ما بِه الاختلاف و هو فَصلُه المُنوّع لَه.¹

حاصل از کلام مشائین این است که در دو سواد آن که در آن اختلاف هست پیدا نمى‌شود یعنى در آن حقیقت سواد اختلاف نیست بلکه در هرکدام از آنها دو فرد متحقق مى‌شود. مابه‌الاِختلاف که عبارت از فصلى است که فردیت را از آن فردیت جدا مى‌کند، سواد را جدا نمى‌کند! آن فردیت خارجى جنس مى‌شود و آن خصوصیت سوادى که به‌واسطۀ آن بر دیگرى ترجیح دارد فصل مى‌شود پس این فصل به خود سواد برنمى‌گردد! در اینجا اشتباه نشود! فصل به آن فردیت خارجى برمى‌گردد یعنى فرد خارجى به‌عنوان فرد جنسٌ و به‌عنوان أنّه أشدّ سواداً، فصلٌ.

بل إنّما یوجدُ بینَ الجسمینِ الشدیدِ السوادِ و الضعیفِ السوادِ ما فیه الاختلاف و هو مفهومُ الأسودِ فإنَّ أحدَهما أوفَرُ حظاً مما یُطلقُ علیه السَّوادُ و الآخر أقلُّ حظاً منه.

اصلاً این مسئلۀ تشکیک بین دو جسم شدید السواد و ضعیف السواد قرار مى‌گیرد که عبارت از مفهوم اسود است، نه سیاه. یکى از این دوتا أوفر حظاً است از آن که سواد بر آن اطلاق مى‌شود و دیگری أقلّ حظاً.

و علىٰ هذا لا یُرد علیهم ما ذکرَه الشیخُ الإلهی فی المطارحات بِقولِه و هؤلاءِ هم الذین یقولونَ إنَّ السوادَ الأشدَّ یمتازُ عنِ السوادِ الأنقص بِفصلٍ و إذا کانَ السوادُ لَه فصلٌ مقسّمٌ فَیکونُ جنساً و هو واقعٌ بِالتشکیکِ فَبعضُ الجنسِ واقعٌ بالتشکیک و قالوا لا شی‌ءَ مِنَ الأجناس واقعاً بِالتشکیک انتهى.