تبیین دیدگاه مشاء درباره تشکیک در ماهیات

تعریف حرکت

حرکت یعنى الخروجُ مِن القوةِ إلى الفعل. این را حرکت مى‌گویند. حالا خروج، نفسی باشد یا خروج ماده باشد یا خروج زمانى باشد یا خروج مکانى باشد یا خروج کیف باشد. وقتى که لونی از مبدائى به یک مبدأ دیگر حرکت مى‌کند، این خروج از قوه به فعل در آنجا محقق مى‌شود و خود نفس این خروج از یک جا به یک جاى دیگر، [در مورد] خود خروج ممکن است که این‌طور بگوییم که در آن اشتداد هست و در نفس خود خروج این مسئلۀ اشتداد وجود دارد و همین‌طور این مثال مسلّمش که مى‌توان در مورد آن محکم گفت، مسئلۀ کیف است که مسئلۀ سواد باشد.

شما شیرینى را درنظر بگیرید، حالا ایشان مثال مى‌زند. آیا خود مفهوم شیرینى داراى مراتب نیست؟! ما اصلاً به فرد کارى نداریم. برفرض مى‌گوییم که این مفهوم شرینى از خارج آمده است، درست است ولى همان افراد خارجى که موجب تصور مفهوم حلاوت در ذهن شده‌اند همان‌ها موجب شده‌اند که نفس حلاوت در ذهن داراى مراتبى شود، نه نفس افراد خارجی. لذا ما آن حالتى را که از حلاوت در ذهن احساس مى‌کنیم، حالت فرق مى‌کند و عکس‌العمل ما هم فرق مى‌کند. یک‌وقت شیرینى، شیرینى خیلى کم است مثل سیبى که هنوز هم خیلى خوب نرسیده است، شیرینی و حلاوتش قلیل است. حالا وقتى که شما این سیب را مى‌خورید چه حالى براى شما پیدا مى‌شود؟ چه وضعى براى شما پیدا مى‌شود؟ یک احساسى از این شما دارید. یک وقت هم شما عسل در دهانتان مى‌گذارید، تغییرى در شما پیدا مى‌شود، یک احساس از این دارید، به‌خاطر عسل این حالت براى شما پیدا نشد، به‌خاطر شیرینی این حالت پیدا شده که اگر به‌جاى عسل یک مادۀ دیگری بود دوباره همین حالت براى شما پیدا مى‌شد، بحث فرد نیست بلکه بحث خود مقدار حلاوت است که براى انسان پیدا مى‌شود. لذا در اینجا مى‌توانیم بگوییم که از یک نظر این صاحب مطارحات و رواقیون که قائل به اختلاف در ماهیت به‌طور مطلق در مورد کم و کیف و امثال‌ذلک شده‌اند، مطلب آنها مِن جهةٍ صحیحٌ و مِن جهةٍ سقیمٌ. در مورد کم و بعضى از موارد سقیم است اما در مورد کیف یا حرکت و امثال‌ذلک این مسئله در آنها مى‌آید بدون اینکه اشکالى در اینجا متوجه باشد.