ماهیت و تفسیر آن در فلسفه اسلامی

یک وقت سائل می‌گوید که من بحث از ماهیت ندارم ...، می‌خواهم بگویم که در این دعوایی که بین آقایان شده است و در سر و کلۀ همدیگر می‌زنند و یکی قائل به اصالت ماهیت و یکی قائل به اصالت وجود هست، تکلیف خودم را تعیین کنم که این زیدی که در اینجا هست و خیره به من نگاه می‌کند، آنچه الآن باعث شده است که این قوام پیدا کند و با دو چشم خود به من نگاه می‌کند که این آقا چه می‌گوید و این حرف‌ها را از کجا می‌گوید و از کدام دکان عطاری آورده است، قضیۀ این زید چیست؟ آیا ماهیت باعث شده است که او این وزن را پیدا کند، این شعور، ادراک، وزان و تحقق خارجی را پیدا کند یا وجود؟! وجود است، ماهیت که این نیست. انسان ناطق یک عنوان عام و شامل است که تمام افراد انسان را می‌گیرد و او به‌تنهایی نمی‌تواند کاری انجام بدهد و ارتباطش نسبت به وجود و عدم علی‌السویٰ است؛ فی‌حدّنفسه و فی‌حدّذاته نه وجود بر ماهیت حمل می‌شود و نه عدم همان‌طور که اربعه چه بخواهی یا نخواهی اقتضاء زوجیت را می‌کند و نمی‌توانید از اربعه زوجیت را سلب کنید! ولی نسبت به ماهیت این‌طور نیست و ماهیت اقتضاء وجود را نمی‌کند، آیا وقتی شما یک ماهیت را درنظر می‌گیرید، آن ماهیت باید در خارج باشد؟! نه، یک هم‌چنین چیزی لازم نیست. شما یک انسان سه سر یا چهار سر را تصور کنید! با یک چشم این‌طرف و با یک چشم آن‌طرف و با یک چشم جلو و با یک چشم عقب را نگاه می‌کند و هر چهار طرف را مراقبت می‌کند، هم‌چنین آدمی تابه‌حال خلق شده یا نه؟ نه، بله! ممکن است چهارتا انسان را به‌هم بچسبانند که چهار طرف را ببیند ولی انسانی به این کیفیت تابه‌حال خلق نشده است ولی همین‌که من گفتم، آیا شما آن را تصور کردید یا نه؟! تصور کردید درحالی‌که وجود خارجی ندارد، اگر دارد کجاست؟!