ماهیت و تفسیر آن در فلسفه اسلامی

و الماهیةُ بِما هی ماهیةٌ أی بِاعتبار نفسِها لا واحدةٌ و لا کثیرةٌ و لا کلیةٌ و لا جزئیةٌ.¹

ماهیت بما هی ماهیت و به اعتبار نفس خود ماهیت، نه واحد است و نه کثیر و نه کلی است و نه جزئی.

البته بعداً توضیح داده می‌شود که چرا گفتیم که کلی است ولی در اینجا می‌گوییم که کلی نیست. کلی که در آنجا گفتیم یعنی از حیث انطباقش بر مصادیق، جزئی نیست. اینکه در اینجا گفته می‌شود کلی و جزئی نیست یعنی صفت ماهیت کلی نیست مثل انسان کلی. ماهیت، ـ ذات ماهیت ـ کلی برنمی‌دارد، بله! خود ماهیت منطبق إلی ما لا نهایة است.

و الماهیةُ الإنسانیةُ مثلاً لمّا وجدَت شخصیةً و عُقِلَت کلیةً عُلِمَ أنّه لیسَ مِن شرطِها فی نفسِها أن تکونَ کلیةً أو شخصیةً ...

وقتی شما ماهیت انسانیت را شخصی تصور می‌کنید ولی خودش را به‌نحو کلی تعقل می‌کنید. وقتی انسانیت زید را می‌بینید، انسانیت جزئی می‌بیند ولی خود انسانیت را وقتی تعقل می‌کنید کلی است و نتیجه این است که در خود ماهیت و ذات ماهیت، کلیّت وجزئیّت نخوابیده است بلکه عارض بر آن می‌شوند نه‌اینکه از لوازم ذاتی ماهیت هستند.

تلمیذ: قاعدۀ الشیءُ ما لم یتشخص لم یوجد چطور می‌شود؟

استاد: وجود که همیشه هست، وجود به صرافت که همان وجود باری است هیچ‌وقت ازبین نمی‌رود، صحبت در مظاهر آن وجود و تقیّد اوست و تقیّد او همان ماهیت است. هم می‌توانیم بگوییم که ما لم یتشخص لم یوجد و هم می‌توانیم بگوییم که ما لم یوجد لم یتشخص هر دو یکی است و فرقی ندارند.

اللهم صل علی محمد و آل محمد