ماهیت کلی و جزئی در فلسفه و عرفان

بله! راجع به محمد که آمد قیام کرد ادعایش مهدویت بود و خودش را مهدی آخرالزمان تصور می‌کرد و این‌طور افراد را جمع می‌کرد و...¹ راجع به او قبول داریم و درست است؛ باید هر چیزی در جای خودش باشد. اینجاست که خلاصه وظیفه خیلی مشکل است، خیلی مسئله، مسئلۀ مشکلی است.

ممکن است شخصی بگوید: بله، ما این روایات را در تعارض با روایات دیگر می‌دانیم و با ادلۀ دیگر که قیام به معروف را در هر شرایطی واجب می‌داند این روایات را تخصیص می‌زنیم یا بر آن زمان و بر آن شرایط حمل می‌کنیم، آن مطلب دیگری است که هر شخصی می‌تواند بَینهُ و بینَ الله ـ نه‌اینکه خودش را گول بزند ـ در مقام تقیّد و در مقام تخصّص، تقید و تخصیص بیاید و راجع به روایات در تقارن با همدیگر و در تعارض با همدیگر نظر بدهد اما اینکه روایتی را که حضرت راجع به یک قضیه گفتند بگوییم که نه راجع به یک قضیۀ دیگر است، این تهمت است! این را نمی‌شود این‌طور گفت، این غلط است. مجتهد نباید این کار را بکند. باید بگوییم: بله، منظور امام علیه‌السّلام زید و یحیی بود اما فرض کنید در آن شرائط خاص به نظر حضرت قیام صلاح نبود و شاید بعداً اگر شرایط طور دیگری باشد قیام مانعی نداشته باشد؛ حمل بر آن شرایط خاص کند نه‌اینکه حمل بر مهدویت بکنیم.

علیٰ‌کل‌ّحال خلاصه ما مسئول هستیم و روز قیامت امام صادق علیه‌السّلام از ما سؤال می‌کند که مطالبی که از ما به‌دست شما رسید با این مطالب چه کردید؟

تلمیذ: به چه دلیل روایات را بر این حمل می‌کنند؟

استاد: از خودشان بپرسید!

تلمیذ: ...

استاد: [می‌گویند که] چون محمد ادعای مهدویت کرده است بنابراین هرچه در این زمینه آمده محمول بر همان قیام مهدویت است درحالی‌که در روایت دارد: «ما خَرَجَ وَ لا یَخرُجُ مِنّا أهلَ البَیتِ» این عبارت شدید با این حدّت «إلّا زادَ فی مَکروهِنا»؛ درد ما را بیشتر می‌کند.