تبیین حقیقت تشخص و جزئیت در وجود

و إذا قُطعَ النَّظرُ عَن نَحوِ الوجودِ الخاصِّ لِلشَیءِ فالعقلُ لا یَأبیٰ عن تَجویزِ الاشتراکِ فیه و إن ضُمَّ إلیهِ ألفُ مخصِّص.¹

اگر ما این وجود خاص را از این شی‌ء خارجی برداریم و خود صورت ماهوی او را در نظر بگیریم، هزارتا مثل او هم می‌شود تصور کرد و دیگر اشتراک محال نیست چون ما آن وجود را سلب کردیم و وقتی وجود را سلب کردیم، یک صورت می‌ماند. شما روی صدتا کاغذ می‌توانید یک صورت را بچسبانید چون وجود را سلب کردید؛ آن صورتی که قائم به ذهن و قائم به شخص هست را از آن ماده جدا کردید مثلاً از این زید صورت را جدا کردید و فقط یک صورت برای خودتان نگه داشتید و صورت و ماهیت هم قابل تکثّر است. البته صورت در عرض است و ماهیت همان مشخصات ذاتیه است. وقتی که قطع نظر از نحو وجود خاص برای شیء بشود و فقط آن ماهیت مدّنظر باشد ـ نه بدون استناد به نفس و نه بدون استناد به آن خارج ـ و خود او درنظر گرفته بشود عقل مانعی از تجویز اشتراک در آن نمی‌بیند. خب اشتراک در آن باشد، چه اشکال‌ دارد؟! اگرچه هزار مخصِّص به او ضمیمه بشود فرض کنید این صورت یک متر و هفتاد و پنج باشد و این صورت دارای موی سیاه باشد و این صورت دارای وزن فلان باشد، شما هزارتا از این مخصِّصات و عوارض شخصیه به این اضافه کنید باز ممکن است همین پیدا بشود، چه اشکال دارد؟! از یک کارخانه‌ای که در آن لاستیک و پلاستیک می‌ریزید، چندتا توپ بیرون می‌آید؟ عروسک هم بیرون می‌آید اما شما عروسک نخرید چون عروسک مجسمه است و اشکال دارد، توپ بخرید! فرض کنید که از این کارخانه هزارتا توپ بیرون می‌آید و همۀ توپ‌ها عین هم هستند و هیچ فرقی از نظر رنگ و وزن و حجم باهم ندارند. می‌گوییم: هزارتا کم است، دوباره هزارتا دیگر هم عین همان درست می‌کند و دوهزارتا دیگر هم عین همان درست می‌کند، هرچه درست می‌کند عین هم است. هرچه هم مخصِّصات زیاد باشد باز می‌تواند مانند آن را [درست کند]. چرا؟ چون این قابل تکثّر است. بحث، بحث وجود نیست بلکه بحث خود حدود ماهوی است و هرچه این مخصّص زیاد بشود باز مابإزاء خارجی آن‌هم تکثّر پیدا می‌کند و هیچ کاری ندارد.