تبیین حقیقت تشخص و تمایز در فلسفه

حالُ غیرِها...؛ حال هیولا حال غیر خودش است؛ اعم از عوارض و لوازم و ذاتیات تفاوت نمی‌کند. نوعی که افرادش زیاد است، هر نوعی که دارای افراد متکثر است مادامی که ماده‌ای که حامل افرادش به یک وضع خاص و زمان خاص است، تخصص پیدا نکند فردی از او دون غیره پیدا نمی‌شود. مشخص می‌شود مادۀ تنها کفایت برای تمیّز نمی‌کند و برای تمیّز چیز دیگر می‌خواهیم؛ باید یک صورت که آن حقیقت وجودیۀ شخص است بیاید و آن ماده را از جنبۀ قابلیت سریان برای هر فردی خارجش کند و فقط در یک مورد خاص منحصرش کند.

فَإنَّ کَثیراً مِنَ الصّوَرِ...؛ بسیاری از صورت‌ها و هیئت‌ها در یک ماده در دو زمان واقع می‌شوند؛ یعنی یک ماده هست که یک ماده دو صورت دارد؛ مثلاً یک ساعت پیش یک صورت داشت و الآن در اثر آب‌وهوا و اینها عوض شده و یک صورت دیگر پیدا کرده است. در دو زمان ماده یکی است ولی صورت فرق می‌کند؛ ماده‌اش که یکی است اما چون دو زمان بوده اینها با همدیگر امتیاز پیدا می‌کنند که ایشان فرمودند: تشخّص به سبب حالاتی است که بر ماده عارض می‌شود؛ وضع آن، چگونگی آن، حیّزش، انتساب به مکانش، بااینکه زمانش متحد است ـ یک زمان با اتحاد زمان ـ مقصود از تشخّص همین ممیّز است، ممیزی که بین دو شی‌ء و بین دو چیز فرق می‌گذارد.

آنچه که ممیزات است فرق می‌گذارد؛ آن عبارت از وضع و انتساب به مکان است مثلاً این شخص اینجا نشسته و آن دیگری یک متر آن‌طرف‌تر نشسته است و این کیفیت جلوس، کیفیت حرکت، خصوصیت و آن خصوصیتی که الآن در شکل، در استقامت، در جلوس و ارتباط اعضاء نسبت به دیگری دارد، ایشان می‌فرمایند که تمام اینها مشخِصّات نیستند بلکه ممیّزات هستند. من‌باب‌مثال وقتی که من شما را به این شکل می‌بینیم و دیگری را هم به آن شکل می‌بینیم، باهم فرق می‌کنید و دو جور وضع در اینجا ملاحظه می‌شود و دو مکان در اینجا ملاحظه می‌شود. اختلاف هست ولی زمان یکی است هردو با همدیگر فرق ندارید. اول دو ثانیه شما زودتر از ایشان یا یک دقیقه بعد از ایشان دیده می‌شوید! دیده‌اید که بعضی‌ها وقتی حرف می‌زنند طرف دو دقیقۀ دیگر یا پنج دقیقه دیگر می‌خندد؟! پنج دقیقۀ دیگر تازه می‌فهمد چه گفته است! یکی به مجلسی وارد شد دید همه دارند می‌خندند، او هم خندید. گفتند: تو چرا می‌خندی؟! گفت: به شما اعتماد کردم تا بعد بفهمم! حالا نمی‌گویم که اهل کدام منطقه بوده است! گفت: چون به شما اعتماد کردم، دیدم شما می‌خندید پس حتماً خنده‌دار است! مهم خندیدن است نیاز نیست آدم بفهمد چه گفته است!!