مقام هوهویت و مراتب اطلاق در هستی

جمع صحیح بین مقام أحدیت و واحدیت

تلمیذ: بنابراین دیگر مقام واحدیت با أحدیت جمع نخواهد شد؟

استاد: فرض این است كه ما چه فرضى در اینجا بگیریم و چه تصورى در اینجا بكنیم؟ اگر یک أحدیتی در‌نظر بگیریم که با واحدیت جور درنیاید، هم أحدیت و هم واحدیت هردو پى كارشان بروند و هیچ چیز دیگری در عالم نمى‌ماند ولى اگر أحدیت را با فرض صحیح تصور كردید ظهورش واحدیت مى‌شود، چه اشكال دارد؟! اینجاست كه مقام أحدیت مقام اطلاقى و نه مقام بشرط‌لائى مى‌شود كه این‌طرف و آن‌طرف نوشته‌اند.

وجود بارى، وجودِ مجردِ مستعد براى اَشكال و مصادیق متفاوت

مقام أحدیت یعنى مقام اطلاقى كه در آن مقام اطلاق که یك حقیقت قابل جمع غیر از جمع فعلى است، یعنى آن حقیقت؛ استعداد جمع شدن یا به عبارت بهتر ظهور پیدا كردن به ماده را دارد. حالا الآن ماده هست یا نه؛ نمی‌دانیم! ممكن است ماده نباشد چون فرضاً این كتابى كه الآن در دست من است، استعداد تبدیل به ناریت را دارد ولى این سنگ ندارد. این سنگ را شما داخل منقل و هیزم بگذارید، ده سال دیگر هم در آن باشد، نهایتاً رنگش سیاه شود اما آتش نمى‌گیرد ولى این كتاب را به‌محض اینكه شما در كنار نار بگذارید مشتعل مى‌شود. این کتاب استعداد ناریت را دارد ولى الآن ناریت او بالفعل نیست اما آن سنگ اصلاً استعداد ناریت را ندارد، حالا وجود بارى آیا وجود سنگ یا این وجود کتاب، كدام‌یک است؟ استعداد داشتن و قابلیت داشتن یك مطلب است اما ظهور فعلى در مظاهر یك مطلب دیگر است. ما نگفتیم که وجود بارى از اول ماده یا صورت ملك و این چیزها بود، وجود بارى وجود مجرد مستعد براى اَشكال و مصادیق متفاوت است. یك شكلش ابتداعیّاتى است كه مربوط به ملائكه می‌باشد...

توضیح کلام محى‌الدین «اَلحَمدُلله الَّذى خَلَقَ الأشیاء وَ هُوَ عَینَها»

تلمیذ: پس می‌توان گفت به همین دلیل است که الواحِدَیةُ هُوَ الأحدیَّه؛ بنابراین می‌توان گفت که کُلٌّ اشیاء أحدی!