تبیین ماهیت جنس و فصل در فلسفه اسلامی

علیٰ‌کلّ‌حال بگذریم! ما اصلاً به اینها كارى نداریم. بعد از این آیا غیر از این برنج، نوع دیگرى هم هست که همین نشاسته را داشته باشد؟! ما به آن كارى نداریم. بله! گندم هست که این نشاسته را دارد، جو هم این نشاسته را دارد و علاوه ‌بر ‌اینها چیزهای‌ دیگر هم هستند که این را دارند. ما در این نشاسته‌اى كه جنس براى برنج قرار دادیم فقط این برنج را در آزمایشگاه بردیم و تجزیه‌اش كردیم و دیدیم که نشاسته را دارد و تمام شد! بعد رفتیم گفتیم كه آیا این نشاسته در اینجا جنس براى برنج است یااینكه فصلش است؟! مى‌بینیم که نه، چیزهای دیگری هم داریم! جو را تجزیه كردیم دیدیم که آن‌هم عین همان نشاسته و خاصیت را دارد، گندم را هم تجزیه كردیم دیدیم آن‌هم نشاسته دارد، سیب‌زمینى را تجزیه كردیم دیدیم آن‌هم نشاسته دارد. خیلى‌ها اصلاً سیب‌زمینى هستند و إلىٰ‌ماشاءالله كم هم نیستند. مواد نشاسته براى بدن خوب نیست و مضر است و باید آنها را به مقدار كم خورد!

از مجموع اینها یك حقیقت عام و مشترك استخراج مى‌كنیم بدون اینكه این [درنظر بگیریم که] چه فصلى دارد، ما اصلاً با آن كارى نداریم.

تلمیذ: پس چطور فصل بر آن حمل می‌شود؟ حمل مباین به مباین نیست؟!

استاد: نه! حمل مباین نیست، یك وقتى مباین را به‌عنوان مقابل بگویید. نه! حمل مباین نیست، اما اگر مباین را به‌عنوان مفهوم و طبیعت جدا درنظر بگیرید این صورت نوعیۀ جنس است كه مى‌آید و بر آن حمل مى‌شود. خود این نشاسته فی‌حدّنفسه تنها باید به یكى از صور دربیاید و خود نشاسته ندارد؛ یا به‌صورت قمحیّت [گندم] درمى‌آید یا به‌صورت ارزیّت [برنج] درمى‌آید یا به‌صورت سیب‌زمینى و بطاطس [سیب‌زمینی] درمى‌آید و خود به این صورت‌ها درآمدن‌ها نشان‌دهندۀ جنبۀ فعلیت و صورت پذیرفتن این جنس است. پس چیزی در اینجا نیست! نه‌اینکه خیال کنید یك امر مباین و معارض با این است كه فرض کنید از یك طرف نشاسته است و از طرف دیگر شما ضَمّ حَجَر را بر این شیء بكنید، نه! خود همین جنس در صورتش وقتى كه به این فعلیت درمى‌آید این نوع را تشكیل مى‌دهد.