تحلیل فلسفی تفاوت جنس و نوع در ادراک عقلی

منشأ فصول

تعریف فصل در قرآن

تلمیذ: اصل فصول از کجا آمد؟

استاد: ﴿إِنَّهُۥ لَقَوۡلٞ فَصۡلٞ * وَمَا هُوَ بِٱلۡهَزۡلِ﴾¹ فصل به معناى تفصیل و به معناى جداشدن حق از باطل و ابهام از علم است، وقتى یك چیز مبهمى را جدا مى‌كنید این را مى‌گویند: فَصَّلَهُ، یعنی آن را تفصیل و مشخص كرد و بین نقاط مختلفه به افتراق و اشتراط جدایى انداخت و هركدام را در جاى خود قرار داد، این را فصل مى‌گویند. بنابراین به آن حقیقتى كه طبیعت لابشرط را تبدیل به یك طبیعت مشخّصه مى‌كند به او فصل می‌گویند.

می‌گویند: كلام قاضى فصل است، یعنى چه؟ یعنى دعواى مبهمى را كه مشخص نیست حق با كیست، حكم قاضى آن دعوا را روشن مى‌كند و حق را از باطل جدا مى‌كند. تا وقتى که طرفین پیش قاضى نرفتند آن ادعا مبهم است و معلوم نیست این راست مى‌گوید یا آن راست مى‌گوید، ممكن است این دروغ بگوید ولى وقتى پیش قاضى رفتند، مى‌گویند: قاضى فاصل است و در این دعوا و در این مسئلۀ متنازعٌ فیها فصل مى‌گذارد و حق را از باطل جدا مى‌كند، فصل هم در اینجا براى همین مسئله آمده است كه جنس را كه قابل تنوّع به انواع مختلفه است [از یکدیگر جدا کند] وقتى که شما مى‌گویید: حیوان، این حیوان را تماشا كنید یا من مى‌گویم که حیوان را نگاه كن! شما در ذهنتان چه مى‌آید؟! در ذهنتان اسد مى‌آید؟! نه! بقر مى‌آید؟! نه! حمار مى‌آید؟! نه! پس چه می‌آید؟! فقط یك حیوان مى‌آید وقتى كه نگاه مى‌كنید، مى‌بینید بقر است این، فصل مى‌شود یعنى با این خصوصیت، آن حقیقت مبهمه از ابهام خارج شد و ظاهر و روشن شد.

معنای صحیح ناطقیت انسان

تلمیذ: نام‌گذاری آنها از كجا آمده است؟ مثلاً ناطق و ناهق و... از کجا آمده است؟

استاد: این همین مطلب است كه خود مرحوم شیخ هم مى‌فرماید كه وقتى انسان این خصوصیات ظاهرى را درنظر بگیرد این اسم را می‌گذارد، دیدند آدمى نطق مى‌كند و حرف مى‌زند، اسمش را ناطق گذاشتند گفتند که پس ناطق است.