ماهیت جنس و فصل در اعتبارات عقلی

ولكن در وجود خارجی وقتى که چشم شما یك شیئى را مى‌بیند، این چشم شما چه چیزى را مى‌بیند؟! اختلاف بین این دو از كجا مى‌آید؟! آیا این بزرگ‌تر از این است یا این بزرگ‌تر از این است؟ می‌گویید: هیچ‌کدام، چرا؟ چون اصل و حقیقت همۀ اینها یكى است! بالأخره ظهورش در اینجا تفاوت مى‌كند، آن شیئى را كه ارتباط با او برقرار مى‌كنیم به همان هم حكم مى‌كنیم، غیر از این ما راهى براى دسترسى به خارج نداریم.

تلمیذ: ما اشیاء را متمایز از همدیگر ادراك مى‌كنیم و اگر آن تمایز برداشته بشود شاید چیز دیگرى ادراك كنیم‌.

استاد: اگر تمایز برداشته بشود دیگر هیچ چیزى را ادراك نمى‌كنیم، فقط مجرد مى‌شود و دیگر ادراك نیست.‌ بله! اگر برداشته بشود درست است، [ولی] حالا که برداشته نشده است! آن کسی هم كه این مسئله را برمى‌دارد، وجود خارجى و ظهور را به ‌حال خود مى‌گذارد و برمى‌دارد، نه‌اینکه حذف بكند! اگر حذف بكند عالم عدم مى‌شود. خودش راه مى‌رود، حركت مى‌كند، می‌خورد و ارتباط دارد در عین اینكه هست، در عین بودن، آن جنبۀ اعتبارى را مى‌گیرد، نه‌اینکه این وجود خارجى را محو كند. محو كه نمى‌شود، ظهور كه همیشه هست چون خود ظهور هم یك واقعیت است.

فالحَقائقُ البَسیطَةُ یَستَحیلُ أن یزولَ فَصلُها عَن طَبیعَةِ جِنسِها إلى بَدَلٍ لِأنَّهُ إذا زالَ الافتِقارُ إلى الفَصلِ فَبَقیتِ [فیبقى‌] الطبیعةُ مُحَصَّلَة دونَهُ، فَما کانَت طَبیعَةً جِنسیةً فَعُلِمَ أنَّ الافتقارَ إلى الفَصلِ لَیس لِمُجَرِّدِ التَمییزِ لِأنَّهُ یَحصلُ بِالعَوارضَ ایضاً بَل لِکونِ الماهیةِ فى حَدِّ ذاتِها ناقِصَةً یَحتاجُ إلى تَمامٍ فَلا یَجوزُ التَقَوُّمَ بِالفَصلِ فى موضِعٍ وَ بِعَدَمِهِ فى موضِعٍ آخَر إلاّ بِحَسَبِ الاعتبارِ العَقلی فَإنَّ المَأخوذَ بِشِرطِ لا مِنَ الماهیةِ الجِنسیةِ نوعٌ عقلىٌ.¹

محال است اینكه فصلش از طبیعت جنسش به یك چیز دیگر زائل بشود و درعین‌حال آن طبیعت به ‌حال خودش باقى بماند و در تحصل خودش باقى بماند، [در‌این‌صورت] دیگر طبیعت جنسیه نبود. اگر احتیاج به فصل ازبین برود براى مجرد تمییز نیست، چون با عوارض و احوال هم این تمییز حاصل مى‌شود، با عوارض و احوال خارجیه هم این تمییز هست، فقط براى تتمیم ذات جنس است. با عوارض خارجی كه مقولات و كم و این چیزهاى خارجى باشد هم تمیّز به شیء دیگر حاصل مى‌شود درحالى‌كه اینها فصل نیستند بلكه به‌خاطر این است كه ماهیت در حد ذاتش ناقص است و احتیاج به تمامیت دارد.