تفاوت جنس در مرکبات و بسائط

دیگر در اینجا انسان باید بداند كه قضایا چیست و چه خبر است و نسبت به این مسائل و مطالبى كه هست باید نظر خود را دقیق كند تااینكه علت و ریشۀ بسیارى از آن موارد و مسائلى كه بر افعال ما و بر اشخاص مترتب مى‌شود را بداند و متوجه باشد كه چه آثار خوب و چه آثار زشت و ناپسند بر آن وجود اصلى مترتب می‌شود و انسان خود را از آنها دور نگه دارد.

وَ مِمّا یَجِبُ أن یُعلَمَ أنَّهُ فَرقٌ ما بَینَ الجِنسِ فِى المُرَکّباتِ الخارِجیَةِ وَ بَینَهُ فى البَسائِطِ فَإنَّ الجِنسَ فى المُرَکّباتِ الخارِجیَةِ یُمکِنَ أن یُجَرَّدَ عَن جِنسیَتِه وَ یُؤخَذَ بِحَیث یَصیرُ نوعاً حقیقیاً لا بِفَصلٍ مِنَ الفُصول بَل بِنَفسِ طَبیعَتِه.¹

اینجا باید فرق بین جنس در مركبات خارجیه و بین جنس در بسائط روشن بشود. راجع به خصوصیت در عَرَض ظاهراً گفتیم كه وجود عَرَض همان نفس وجود جنس است. جنس در مركبات خارجیه مثل حجر، شجر، انسان و فَرَس با جنس در بسائط مثل كمّیّات و كیفیّات ـ مثل الوان و مذوقات و مبصرات و امثال‌ذلک ـ تفاوت مى‌كند. جنس در مركبات خارجیه را به‌تنهایى مى‌توانیم در وجود خارجى فرض كنیم ولكن در انواع و در مقولات دیگر كه بسائط هستند این مسئله نمی‌تواند پیدا بشود. یُمکِنَ أن یُجَرَّدَ عَن جِنسیَتِه از آن جنسیت تجرید مى‌شود و به‌صورت نوع ملموس درمى‌آید.

وَ یُؤخَذَ بِحَیث یَصیرُ نوعاً حقیقیاً ... یك نوع حقیقى مى‌شود ولى این نوع حقیقى او این‌طور نیست كه یك فصلى از فصول آمده به آن اضافه شده و آن را تبدیل به این نوع كرده است چون اگر بخواهد فصل اضافه بشود باز این اشكال در آنجا پیدا مى‌شود كه خود فصل در اینجا محقق جنس شده‌ است درحالى‌كه فصل محقق جنس نیست بلكه مقوّم اوست.

بَل بِنَفسِ طَبیعَتِه ... خود طبیعت آن جنس در اینجا قابلیت براى نوعیت را پیدا كرده است، یك فصل دیگرى كه به‌صورت ماده است مى‌آید به او شكل مى‌دهد.