تحلیل عقلی حقایق بسیطه و جایگاه جنس و فصل

دلیل دفع این مسئله همان است كه ایشان نسبت به آن اشاره دارند كه ما همان مطلب را در عالم ذهن و عقل بررسى مى‌كنیم و مى‌گوییم که آن تصویر عقلى با تصویر خارجى ممكن است تفاوت داشته باشد همان‌طور که شما در تصویر عقلى به جنس و فصل معتقد هستید؛ تصویر جنس دارید تصویر فصل دارید ولى در خارج فقط یك امر متعیّن و متحصّل نیست، در مورد بسائط هم همین حرف را مى‌زنید و مى‌گوییم: عقل در مورد بسائط مى‌آید جنس و فصل را در ذهن خود تصویر مى‌كند بدون اینكه این امر به تركیب برگردد. در عین بساطت، عقل قدرت تجزیه‌وتحلیل و تعریۀ آن تصور را از ضم و ضمائم دارد و مى‌تواند براى الوان مختلفه و مراتب، جنس و فصل تصور كند و این منافاتى با بسیط بودن ندارد، همان‌طور كه در مركب هم همین مطلب هست.

اگر از خود ماهیت گرفته بشود باید آنچه كه از این معانى گرفته مى‌شود اصلش از حقایق مركبه باشد. اگر ماهیت كامل و متحصل باشد و هر متحصّلى مثل جنس كه متحد با یك متحصّل دیگرى است كه آن متحصّل دیگر با او یك متحصّل دیگر متحد است پس اوّلى با سومى هم متحد است پس این یك امر مشترك بین سه مرتبه و بین سه نوع مى‌شود.

وأمّا إذا كانَتِ المَعانى المَأخوذَةُ عَنها بَعضُها ناقِصاً فى ذاتِه أو باعتبار أخذه مبهماً و بَعضُها بِخِلاف ذلِك وَ یَكونُ اقتِرانُ بَعضِها إلى بَعضٍ کاقتِران قوةٍ إلى ضعفٍ أو كمالٍ إلى نقصٍ غَیرِ ذَلِك مِنَ العِبارات فَلا یَستَدعى كونَ المُنتَزِعِ مِنها حقیقةً مركبةً

آن معانى كه از این حقایق اخذ مى‌شود بعضى‌ها در ذاتش ناقص و مبهم است یااینكه ما او را اصلاً مبهم اخذ مى‌كنیم اصلاً خودش در ذهن مبهم هست و بعضی‌ها هم مبهم نیست. اقتران بعضى به بعضى مثل اقتران قوه به ضعف مى‌ماند یا كمال به نقص مى‌ماند كه در مراتب مختلف تشكیكیه این مسئله وجود دارد؛ در قوه وجود دارد، در وزن وجود دارد، در لون وجود دارد، در چشایى‌ها وجود دارد مثلاً یك صدایى كم است و یك صدا زیاد است، ولومش را هرچه بیشتر كنى صدا بیشتر مى‌شود ولی صدا یكى است ولكن [کم و زیاد بودنش] تفاوت مى‌كند.