تحلیل حقیقت فناء و بقاء عین ثابت

صفات ظاهری انسان، معلولِ علتِ باطنی

زیرا تفضّل و ترجیح معلول بر علت محال و ممتنع است، باید علت تغییر کند تااینکه معلول او هم تغییر پیدا کند، یک شخص فاسقى که مى‌خواهد شخص صالحى بشود، این شخص براى رسیدن به مقام صلاحیت باید تغییر ذاتى در او پیدا بشود و این تغییر ذاتى موجب تغییر عَرَضى خواهد شد تا ذات او تغییر پیدا نکند فکر و عواطف و آنچه را که در خارج مشاهده مى‌شود تغییر پیدا نخواهد کرد. تغییر، تغییر عَرَضى نیست.

بیان مراتب فناء

این اشکالى است که در اینجا ممکن است نسبت به افرادى که به مبانى فناءِ فعل و فناءِ صفت و فناءِ اسماء بدون توجه به فناء ذاتى این مسئله را مطرح مى‌کنند طرح شود که محل تأمّل و اشکال است. فناء صفاتى چه وقت براى انسان پیدا مى‌شود؟! در وقتى که فناء اسمائى پیدا شد، فناء اسمائى چه وقت براى انسان پیدا مى‌شود؟! در وقتى که فناء ذاتى پیدا شده است منتها مرتبۀ فناء ذاتى چون بسیار مرتبۀ رقیق و دقیق و عمیقى است، بِالکُلیه ممکن است که حاصل نشود و بخشى از آن مسئلۀ تجرد ذات براى انسان موجب تجرد در صفات شده باشد که فناى صفات به‌واسطۀ یک تلنگرى است که به ذات و به همان عینیت و به عین ثابت خورده است و این تلنگر وقتى شدید مى‌شود تبدیل به فناء اسمائى خواهد شد که فناء اسمى باز به‌واسطۀ تلنگرِ ذات است.

لزوم تغییر ذات و جوهر انسان برای رسیدن به مقام کشف

ولى در اینجا ذات به‌حال خودش باقى مانده و مستحیل و ممتنع است که حقایقى که بر انسان کشف بشود فقط صرف یک‌سرى مشاهدات باشد بدون اینکه در خود ذات انسان هیچ تغییر و تحولى پیدا نشود. مسئله مسئلۀ عروض عوارض نیست بلکه مسئله مسئلۀ مقام کشف است و در مقام کشف باید خود ذات و جوهر انسان حرکت و تغییر کند.