حقیقت ولایت تکوینی و سیطره امام بر عالم

این امکان استعدادى در اینجا به‌طورکلی منتفى است ولى امکان ذاتى را دارد. امکان ذاتى یعنى اینکه هر هیولایى در تبدلش به هیولاى دیگر از امکان ذاتى برخوردار است! چون دایرۀ امکان ذاتى نسبت به امکان استعدادى خیلى وسیع‌تر است. امکان استعدادى ناظر به علل و معدّات خارجى است و در نظرۀ به آنها این صفت ملاحظه مى‌شود نه در خود کیفیتِ قابلیت براى تبدیل و تبدّل در مقام ماهیت و در مقام تبدل صورت.

استعداد محض و قابلیت محض بودن ماده

لذا ایشان در اینجا مى‌فرمایند: اینکه ما جنس را از ماده اخذ مى‌کنیم یعنى از جوهریت ماده، نه به معناى این است که صورت جوهر نیست بلکه به معناى این است که ماده استعداد محض و قابلیت محض است و در این قابلیت محض فعلیت پیدا کرده است نه‌اینکه خود همین هم داراى استعداد است. خود این قابلیتى که دارد، این قابلیت براى او فعلیتى به‌وجود آورده است که آن فعلیت مى‌تواند صُور مختلفى را به خود بگیرد و این فعلیت در اینجا منغمر و فانى در آن صورت است. یعنى این ماده فانى در آن صورتى است که براى او حاصل مى‌شود. فِناء جنس در فصل و فِناء هیولا در آن صورت فعلیه که آن صورت فعلیه آمده است و به او وجود خارجى مى‌بخشد یعنى وجود خارجى او را براى ما قابل حس مى‌کند و اگر این صورت نبود، آن وجود خارجى براى ما قابل حس نبود یعنى ما نمى‌توانستیم او را احساس کنیم، باید صورتى باشد حتى شما چشمتان را هم ببندید دست بر این دستگاه بگذارید اینکه دست مى‌گذارید دست شما صورت را احساس مى‌کند منتها ماده‌اى را که تبدیل به صورت شده است همان ماده‌اى [است] که در اینجا جسم است. هیچ‌وقت دست شما نمى‌تواند یک ماده‌اى را که صورت ندارد لمس کند. در عین اینکه ما مى‌دانیم که‌ این صورت بدون ماده نمى‌شود و این ماده بوده است که آمده تبدیل به این صورت شده است.