تبیین کیفیت انتزاع جنس از ماده و صورت

اما وقتى که ما از دیدگاه فلسفۀ اشراق و مذاق اهل شهود به این قضیه توجه مى‌کنیم مى‌بینیم اصلاً قضیه به الآن، بعد، فردا، دو سال پیش، صد سال و یک میلیارد سال پیش برنمى‌گردد! این الآن به یک حقیقت و واقعیت ماوراء خودش مستند است و ما در فلسفۀ مشّاء آن حقیقت ماورائى را در پرده‌هاى پشت و در آن پستو و در آن صندوق‌خانه نگه مى‌داریم اما در فلسفۀ اشراق و در عرفان نظرى آن واقعیتى را که در فلسفۀ مشّاء در پشت نگه مى‌دارند، به منصۀ ظهور مى‌آورند و نگاهى به قهقرا و آینده و اینها ندارند. وضعیت براى آنها وضعیت فعلیه است؛ یعنى وقتى که نگاه به یک شی‌ء مى‌کنند؛ «ما رأیتُ شیئاً إلاّ و رأیتُ الله قبلهُ و بعدهُ و معهُ»،¹ این «ما رأیتُ شیئاً» حکایت از یک حیثیت تسبیبى و تعلیلى مى‌کند که در مافوق او یک علتى قرار دارد و آن علت است که الآن این را براى ما مجسم کرده است. حالا قبلاً این علت بود یا نبود و این شیء بوده است یا نه، به او کارى نداریم.

من‌باب‌مثال پرده‌اى را که امام رضا علیه‌السّلام تبدیل به شیر کردند حیثیت سابقه نداشت و مسبوق به سابقه نبود که یک ماده‌اى بوده است و حضرت دستش را از داخل جنگل‌ بیرون آورده است و بعد جلوى چشم ما [تبدیل به شیر شده باشد] و آن شیر حالا سیصد کیلو بوده است. آن شیرى که بیاید آدم را بخورد نمى‌شود بره باشد باید حتماً یک چیزى باشد که به همدیگر بخورند و تناسب حکم و موضوع [ باید برقرار باشد] تقریباً [به اندازۀ] یک گاوی باید باشد که بخواهد آن آدم را بخورد! حتماً شخص هم چاق بوده است اگر خود شخص 130 یا 140 کیلو وزنش بوده است پس خود این شیر حتماً باید 600 کیلو وزن داشته باشد تا در شکم این، جا بگیرد.