تبیین کیفیت انتزاع جنس از ماده و صورت

پس وقتى که ما مى‌خواهیم جنس را از ماده یا صورت انتزاع بکنیم کدام‌یک از این دو اولویت و حقّ تقدم دارد؟ وقتى که دوتا مغازه نزدیک منزل شماست یکى سر کوچه و یکى هم آخر خیابان هست کدام‌یک از این دو مغازه اولویت دارد که شما از او خرید کنید؟ وقتى که دو نفر هستند که احتیاج به کمک دارند و مثلاً یکى از آنها جزو خانواده است و دیگری غریبه است و شما فقط مى‌توانید به یکى از آنها کمک کنید کدام‌یک از این دو اولویت دارند؟ یا سایر مسائل اولویت؛ فرض کنید دو نفر در آب افتادند و دارند غرق مى‌شوند و شما فقط یک نفر را مى‌توانید نجات بدهید، یکى از آنها پدر شما است و یکى هم یک نفر غریبه است آیا شما سراغ غریبه مى‌روید یااینکه اول پدرتان را نجات می‌دهید؟ اول پسرتان را نجات مى‌دهید؟ و واقعش هم همین است [یعنی] هم عرف و هم شرع و هم عقل [تأیید مى‌کند] گرچه هردو انسان و واجب الإنقاذ هستند، تمام اینها به جاى خود محفوظ است ولى انسان بالأخره باید جهات فضیلت و رتبه و این مسائل همه را درنظر بگیرد. انسان در همین مسائل عرفى هم یک جهاتی را براى تقدیم و تفضیل درنظر مى‌گیرد.

این ماده و صورت که هردو قابلیت دارند براى اینکه شما جنس را از آنها بگیرید کدام‌یک از این دو در اولویت قرار دارند؟ چون هم جنس جوهرٌ لهُ استعدادٌ مَحضَة و لهُ قابلیةٌ مَحضة، هم صورت جوهرٌ. در جوهرٌ هردو شریک هستند هم ماده جوهر است و هم صورت جوهر است الاّ اینکه ماده جوهرى است که فقط محوضت در استعداد دارد ولى صورت جوهرى است که محوضت در فعلیت دارد وقتى که بین ماده و صورت مى‌خواهید یک جنس را که یک معناى عام و مبهم است بگیرید آیا از معنا و مصداق فعلى، جنس را انتزاع مى‌کنید یا از مصداق مبهم انتزاع می‌کنید؟! خب مشخص است باید از [معنا و مصداق فعلى انتزاع کرد]. این‌ جواب مرحوم آخوند بود و الحق هم جوابی کافى است و این اشکال دراین‌صورت برطرف خواهد شد.