تبیین کیفیت انتزاع جنس از ماده و صورت

حالا ممکن است نویسنده‌اش از ایران به آنجا رفته و چنین چاخان‌هایی نوشته است! در همان منطقۀ ارض که آنجا هست، شاید هم راست باشد نمی‌دانیم! یا در همین ایران درخت‌هایى همین‌طور هستند. بالأخره اینکه این را مى‌آیند مى‌بُرند و تبدیل به این کاغذ مى‌کنند یک زمانى از این گذشته است و این دارد مشاهده می‌شود و این چیزى نیست که بخواهیم انکار کنیم بلکه یک واقعیتی است که داریم با چشممان مى‌بینیم و حس مى‌کنیم و همین واقعیت را استصحاب قهقرا مى‌کنیم؛ یعنى ما یک واقعیت فعلى را مى‌گیریم و برحسب آن یقین فعلى که داریم آن یقین را امتداد مى‌دهیم.

تعریف استصحاب قهقرا

یکى از موارد استصحاب قهقرا این است. اگر در اصول خواندید استصحاب قهقرا باطل است، همه‌اش باطل نیست بعضی‌هایش هم درست است. استصحاب قهقرا این است که انسان اعتماد خود را که به‌واسطۀ قرائن و شواهد بر تشخیص موضوعى به‌دست آورده است، آن اعتماد را بر بقاء آن موضوع در زمان گذشته سرایت بدهد درصورتى‌که قرائن و شواهد مخالف‌ بر این وجود نداشته باشد و آن موجب تبدل آن [موضوع] نباشد استصحاب قهقرا دراین‌صورت خواهد بود پس وقتى که شما این را به عقب برمى‌گردانید، به هر میزان که خواستید برگردانید با توجه به همان باور فعلى نسبت به وجود خارجى و هویت خارجى این باور را به آنات قبل و به سال قبل منتقل مى‌کنید تا به جایى که عالَم به‌وجود آمده است. حالا هر چند سالى یا چند میلیارد سالی می‌خواهد باشد در تمام این میلیاردها سال که از پیدایش و تکوّن عالم گذشته است شما ماده‌اى را مى‌بیند‌ که دائماً در حال تغییر است و تغییرش هم به‌واسطۀ صورت است و به‌واسطۀ صورت، فانى در آن صورت است؛ یعنى آن اصلاً ظهور خارجى ندارد و آن ظهورش به‌واسطۀ همان ظهورى است که شما دارید مى‌بینید. فردا او عوض مى‌شود و صورت دیگرى پیدا مى‌کند ـ منظورم از صورت، عرضى نیست که عارض بشود بلکه منظور همان هویت نوعیۀ اوست که پیدا مى‌شود ـ و این چیزى است که ما داریم مشاهده مى‌کنیم. براین‌اساس این مسائلى که مرحوم آخوند گفتند پیش مى‌آید.