فنای جوهریت انسان در صورت‌های اخلاقی

نظر علامه طباطبائی در عدم وجوب متابعت از اعلم

در آن آیه‌ای که در بحث امام شناسى دارند که اتفاقاً من در همان‌جا یک حاشیه‌ زده‌ام که [در مورد] وجوب متابعت از اعلم است در آن آیه حضرت ابراهیم علیه‌السّلام خطاب به آزر چه مى‌فرماید؟!

تلمیذ: ﴿يَٰٓأَبَتِ إِنِّي قَدۡ جَآءَنِي مِنَ ٱلۡعِلۡمِ مَا لَمۡ يَأۡتِكَ فَٱتَّبِعۡنِيٓ أَهۡدِكَ صِرَٰطٗا سَوِيّٗا﴾.¹

استاد: در اینجا مرحوم آقا استدلال مى‌کنند بر اینکه باید به اعلم رجوع کرد. از ﴿قَدۡ جَآءَنِي مِنَ ٱلۡعِلۡمِ مَا لَمۡ يَأۡتِكَ﴾ [به‌دست می‌آید که] باید به اعلم رجوع کرد. فاء در ﴿فَٱتَّبِعۡنِيٓ﴾ فاى جزائیه است؛ ﴿فَٱتَّبِعۡنِيٓ أَهۡدِكَ صِرَٰطٗا سَوِيّٗا فَٱتَّبِعۡنِيٓ﴾ [یعنی] فاتبعنی حتی أهدک [یا] إن تَتَّبعنى أهدک صراطاً سویاً که جواب براى شرط مقدر است. علیٰ‌کل‌ّحال ما نیاز به این شرط و اینها نداریم؛ همان فاتبعنی أن أهدک یا حتى اهدک أهدک صراطاً سویاً [کافی است]. در اینجا [مرحوم آقا] این را براى مرحوم علامه طباطبائی فرستاده بودند و مرحوم علامه طباطبائی اشکال مى‌کنند و مى‌فرمایند که نه از این آیه نمی‌شود استفادۀ اعلم را کرد زیرا آنچه را که از عرف فهمیده مى‌شود و منساق و سیرۀ عقلائیه است این است که انسان مى‌تواند نسبت به امور خود به فرد خبیر مراجعه کند. آن مقدارى که در متابعت از تقلید هست این است که فقط فرد خبیر باشد لذا اعلم هم نباشد نباشد. لذا مرحوم علامه طباطبائی حتى قائل به تقلید اعلم نبودند و مى‌گفتند که اگر فرد، فرد خبیر و بصیر باشد کفایت مى‌کند و ما این را در مراجعۀ مردم به اطباء مى‌فهمیم که مردم نمى‌روند دنبال آن طبیبى بگردند که در دنیا تک است و بلند شوند از ایران کوچ کنند بروند، نه در همان شهر خودشان مثلاً قم هستند براى معالجات، دیگر به تهران نمى‌روند و در همین قم مراجعه مى‌کنند مثلاً آن کسی که در همدان هست در همدان به دکتر [مراجعه] مى‌کند آن کسی که در شیراز هست به همان دکترهایی می‌رود که در آنجا هستند و از آنجا بلند نمی‌شوند به یک جای دیگر بروند. همین‌قدر که ببیند این شخص اهل خبرویت است و از ناحیۀ دولت هم مجوز دارد کفایت مى‌کند. بنابراین از این آیه نمى‌شود استفادۀ وجوب متابعت از اعلم کرد. آن بحث به این برمى‌گردد که ﴿فَٱتَّبِعۡنِيٓ﴾ یعنى در آن امورى که مربوط به هدایت تو است من خبیر هستم و تو خبیر نیستى.