تبیین علم عنایی حق و کیفیت ربط حادث به قدیم

تلمیذ: کلمۀ خلق در تنزّل‌ مجاز مى‌شود؟

استاد: بله، معناى خلق به معناى ابراز و اظهار است نه به معناى از سبقت عدم به‌وجود آوردن یعنی مسبوق بودن به یک عدم خارجى.‌

تلمیذ: بعد منافاتى با این ندارد که خود ما علت مادى [باشیم]؟ آن علت صورى از بالاست و از علم عنائى حق است ولى علت مادى آن خود بشر باشد که جبر پیش مى‌آید وقتى علت صورى در علم عنائى حق وجود دارد.

استاد: نه نه آن بحث جبر و اینها را مطرح نکنید. حالا نمى‌دانم در جلسۀ بعد بتوانم که از عهدۀ این قضیه بربیایم اما إن‌شاءالله اگر رسیدیم در توضیح کیفیت نزول آن علم عنائی وقتى که بحث به آخر رسید اصلاً مسئلۀ جبری هم در کار نخواهد بود! یعنى شما اصلاً نمى‌توانید بین ارادۀ حق و تکوّن خارجى انفصالى قائل بشوید تا‌اینکه بگویید که آیا این انفصال موجب جبر است یا نه! یک وحدت خارجى وجود دارد که آن وحدت خارجى دو صورت مبدأیی و صورت معلولى به خود مى‌گیرد و جبرى نیست.

مشکل‌ترین مسئلۀ فلسفى

این قضیه‌اى که داریم مطرح مى‌کنیم مشکل‌ترین مسئلۀ فلسفى است! ما از این مسئلۀ کیفیت ربط حادث به قدیم مشکل‌تر در فلسفه نداریم لذا باید قدم به قدم مدام جلو بیاییم اگر یک وقت یکى از این قدم‌ها را بگذاریم بعد دوباره اشکالاتى پیدا خواهد شد ولى وقتی قدم به قدم جلو بیاییم هرکدام از این‌ مسائل کم‌کم و یکى‌یکی در مواضع خودش قرار مى‌گیرد إن‌شاءالله مسئله‌اى هم نیست.

تلمیذ: این شعر حافظ: «پیش از اینَت بیش از این اندیشۀ عُشّاق بود»،¹ حالا چطور از این ربط را متوجه شویم؟

استاد:

أللهم صل علی محمد و آل محمد