تحول در مبانی اجتهاد و استنباط احکام

تلمیذ: تبدل آن مضغه و علقه که قرآن ناظر به آن است، قرآن در اینجا چه مطلبی را می‌خواهد ارائه بدهد؟

استاد: می‌خواهد سیر تکوینی‌اش را بگوید.

تلمیذ: نسبت به شیر که سیر تکوینی نیست!

استاد: خب آن یکى و این‌هم یکی!

تلمیذ: قرآن مى‌خواهد یک قاعدۀ کلى ارائه کند.

استاد: آن قاعدۀ کلی چیست؟

تلمیذ: البته من مؤیّد نیستم، از باب اینکه خود قرآن دارد این بحث حرکت [را مطرح می‌کند!]

استاد: اگر مى‌خواست قاعدۀ کلى ارائه کند نمى‌آمد قضیۀ حضرت عیسى علیه‌السّلام را بگوید: ﴿إِنَّ مَثَلَ عِيسَىٰ عِندَ ٱللَهِ كَمَثَلِ ءَادَم﴾¹ کجای این قاعدۀ کلى است؟! اتفاقاً مى‌خواهد خَرق قاعدۀ کلى کند. یا در قضیۀ آدم که نمى‌آید این قضیه را مطرح کند ﴿فَإِذَا سَوَّيۡتُهُۥ وَنَفَخۡتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُواْ لَهُۥ سَٰجِدِين﴾.²

تلمیذ: آنجا مى‌خواهد چه بگوید؟ می‌خواهد چه مطلبی را ارائه بدهد؟

استاد: سیر حرکت نفس از عالم جمادى به‌سمت عالم انسانى، می‌خواهد این را در اینجا بیان کند که این نفس قدرت و قابلیت این را دارد که از یک وجود غیرمتحرک به حیاتِ حیوانى، کم‌کم متبدل شود تا به آن مرتبۀ‌ انسانى برسد.‌

تلمیذ: نفس ناطقه‌اى که نبوده است!

استاد: چرا نبوده است؟!

تلمیذ: یعنی نفس ناطقه با نطفه بوده است؟

استاد: نفس ناطقه، نطفه بوده است دیگر! نفس ناطقه همان نطفه است که در سیر این قضیه به اینجا مى‌رسد.

صحبت ما در همین روزها در این بود که وقتى شما مسئلۀ زمان را بردارید، تمام این حقایق خارجیه در اینجا به‌صورت یک امر ثابت درخواهد آمد؛ همان‌که قرار است راجع به آن صحبت کنیم. آن امر ثابت از یک حقیقتى که در طول این سیر، نهایتش اوست نشئت مى‌گیرد ولى ما آن نهایت را نمى‌بینیم بلکه قدم اول را مى‌بینیم و بعد باید براى قدم دوم که علقه است منتظر بشویم و بعد براى مُضغه منتظر بشویم و همین‌طور ﴿فَكَسَوۡنَا ٱلۡعِظَٰمَ لَحۡمٗا ثُمَّ أَنشَأۡنَٰهُ خَلۡقًا ءَاخَر﴾³ باید براى دیدن اینها به انتظار بنشینیم.