مبانی و حقیقت مُثل افلاطونی

ربّ إمکانٍ لهُ ماهیةٌ و بعضُ الإمکانِ لیس لهُ ماهیةٌ و کلُّ ماهیةٍ له إمکانٌ، بله! این مسئله به این کیفیت قابل حل است. لذا در مراتب وجودى و در آنهایى که ماهیت ندارند مثلاً در مورد اشتداد شما چه مى‌فرمایید؟ خورشید داراى ماهیت است و ماهیتش هم مشخص است، حالا ما کارى به ماهیت آن نداریم بلکه به همان نفس نور و به حقیقت نوریه کار داریم، حقیقت نوریه که متفاوت نیست! حقیقت نوریه چیست؟ یک حقیقت واحده است. آن حقیقت نوریه در یک مرتبه داراى این مقدار از اشتداد در فوتون‌هاى نورى است لذا دست شما را مى‌سوزاند، همان حقیقت نوریه در مرتبۀ دیگر وقتى از آن اشتداد فوتون‌هاى او کم مى‌شود دست شما را نمى‌سوزاند. چیزى به او اضافه نمى‌شود تا به‌واسطۀ اضافه شدن داراى ماهیت بشود، از اشتداد وجودى او کم مى‌شود و عدم که ماهیت نیست. عدم، عدم است. شما در ماهیت، ترکب جزئین را مى‌خواهید؛ شی‌ءٌ به‌اضافۀ شی‌ء دیگر، الآن در اینجا یک مرتبۀ وجودى به‌اضافۀ عدم مرتبۀ مافوق است و عدم مرتبه مافوق لیس بِشی‌ءٍ. شما با عدم نمی‌توانید ایجاد ماهیت کنید بلکه به‌وسیلۀ عدم رتبۀ مافوق مى‌توانید مرتبۀ جدیدى را با اشتداد مخصوص به خودش ایجاد کنید و هو لیس‌ بماهیةٍ.

بنابراین در حقایق نوریه همان‌طوری‌که نظر مرحوم آخوند و مرحوم شیخ اشراق است، ما در آنجا ماهیت نداریم بلکه اختلاف مراتب به اختلافِ در خود نحوۀ وجود و شدت و ضعف است. اگر شما اسم ماهیت را روی این مى‌گذارید، ما در اینجا اعتراضى نداریم یعنى اگر شما ماهیت را به این نحوه توسعه مى‌دهید بسیار خوب در اینجا دیگر از تقبل ماهیت به این نحو تحاشى نیست. ولى شما در اینجا قائل به ماهیت هستید و امکان را لازم و ملزوم براى ماهیت مى‌دانید، اینجا این اشکال پیش مى‌آید که ما حقایق خارجیۀ غیر ماهویه داریم درعین‌حال که متصف به امکان هستند. شما از آن صادر اول که بگیرید، ممکن‌الوجود است تا این ادنىٰ مراتبى که مراتب عالم ماده و شهادت است.