تبیین رابطه علیت و تحقق معلول در نظام هستی

پیغمبر در مدینه نشسته است و دارد جنگ موته را گزارش مى‌کند. حالا برفرض چشم یکى بتواند پشت دیوار را ببیند. مدینه کجا و سرحدّات رم کجا؟! چند کیلومتر فاصله است؟! پیغمبر با چشم عیناً دارد بیان مى‌کند! مو نمى‌زند! ترکیب و مونتاژ هم نمى‌کند بلکه همان را که دارد مى‌بیند می‌گوید.

مگر پیغمبر به امیرالمؤمنین نفرمود: دارم مى‌بینم که تو در محراب به نماز ایستاده‌اى ـ در روز ماه رمضان ـ و شقى‌ترین این امت بلند مى‌شود و تو را به شهادت مى‌رساند؟! پیغمبر فرمود: «کأنّى بک»!¹ «کأنّى بک» یعنى دارم مى‌بینم. مثل اینکه من دارم شما را مى‌بینم، این‌طورى منظور است! دارم تو را مى‌بینم. «کأنّى بک» یعنى دارم مى‌بینمت دارى نماز مى‌خوانى. نماز نافله! همان محرابى که کنار محراب اصلى است، نه محراب اصلى. آنجا امیرالمؤمنین شهید شدند و آنجا خوب است که آدم برود. بزرگان آنجا را در مسجد کوفه خیلى تأکید مى‌کردند!

اینکه پیغمبر مى‌فرماید: «کأنّى بک»؛ من دارم می‌بینم، چه را مى‌بینم؟! هنوز چیزى اتفاق نیفتاد! باید سى‌سال بگذرد! سى‌سال! ـ حالا اگر سال آخر حیات پیغمبر باشد ـ سى‌سال بیشتر باید بگذرد تا این قضیه اتفاق بیفتد. چطور پیغمبر قضیه‌اى را که اتفاق نیفتاده دارد مى‌بیند؟! واقعیت دارد. اگر نداشته باشد که نمى‌بیند! دارد مى‌بیند!

مرحوم سید هم همین را مى‌فرمایند که تحقق صور علمى؛ ـ البته من آن صورت مثالى را هم اضافه کردم، به‌عنوان واسطۀ بین آن صورت علمى و [عینى] ـ تحقق صورت علمیه، ملازم‌ با تحقق صورت عینیه است منتها صورت عینیه در رتبۀ صورت علمى نیست. خب بله درست است و ما این را قبول داریم ولى ملازم است مثل اینکه بگوییم: صور علمیۀ اعیان خارجى با علم بارى به ذات خود ملازم است ولکن آن در آن رتبه نیست! خب بله درست است؛ علم بارى به ذات خود، در رتبۀ علیت هست و از ذات منفک نمى‌شود. پس علم بارى به اعیان خارجى هم از آن ذات منفک نمى‌شود! نتیجه چه شد؟ تا ذات بارى، ذات بارى بود، صور اعیان خارجى هم بود. ببینید! چه راحت آمدیم و این مسئله را بیان کردیم. این مطلب را مرحوم سید به این کیفیت بیان کردند.