حقیقت زمان و ماهیت گذشت در هستی

عدم اختصاص زمان به ماده

پس این مسئله هم روشن شد که مسئلۀ زمان این نیست که فقط اختصاص به ماده داشته باشد. زمان یک وضعیتى است که در آن وضعیت ما گذشت را احساس مى‌کنیم، سواءٌ اینکه این وضعیت و این گذشت در ماده باشد که قوانین ماده را دارد، چه اینکه در غیر ماده باشد؛ در عالم برزخ و مثال و ملکوت سُفلى باشد که [قانون] مطابق با آنجا را دارد، چه اینکه بالاتر باشد که بالاتر و اینها فعلاً بماند و نیازى به آن بحث نیست.

آنچه را که نیاز به آن داریم این است که در روایاتى که دارد فلان خلقت هزار سال قبل است، فلان خلقت چهار هزار سال قبل است، فلان خلقت دو هزار سال قبل است این دیگر در اینجا براى ما روشن مى‌شود که چرا امام باقر علیه‌السّلام فرمودند: هزار سال یا دو هزار سال اما در یک جاى دیگر مى‌فرمودند: چهار هزار سال، این فقط جنبۀ مبالغه‌اى و تشبیه دارد نه‌اینکه چهار هزار سالى ـ سال شمسى یا قمرى ـ که شما دارید. دقیق چهار هزار سال این‌طورى خلقت انجام مى‌شود. اگر این‌طور باشد اولین اشکالى که در اینجا وارد مى‌شود این است که وقتى هنوز ماده نیست، چطور امام علیه‌السّلام مى‌آید زمان را بر یک امر مادى که هنوز وجود خارجى ندارد حمل مى‌کند؟! پس این در اینجا نمى‌شود به این کیفیت باشد. إن‌شاءالله تتمۀ مطلب اگر خداوند توفیق داد براى بعد باشد.

أللهم صلّ على محمد و آل محمّد