کیفیت تحقق عالم ذر و حقیقت ربوبیت

بالأخره به قول مرحوم کمپانی: «خواجه مگر بنده سیاه ندارد؟!»¹ خب حالا فرض کن این‌هم جزو [این غلاه سیاه‌ها] دیگر.

خدایا می‌گوییم: تو که از ربوبیتت نمی‌توانی دست برداری! ما هر کسی باشیم، تو بالأخره رب که هستی! ما هم که از عبودیتمان دست برنمی‌داریم!

خیلی خب! تو می‌توانی ما را از عبودیتمان سلب کنی؟! خدا هم نمی‌تواند! نه خدا قدرت دارد ما را از عبودیت بردارد، نه خدا قدرت دارد خودش را از ربوبیت بردارد! هیچ‌کدام! این دوتا از خدا برنمی‌آید! یعنی هر کاری هم بکند، نمی‌تواند خودش را از ربوبیت و ما را از عبودیت بگیرد! می‌گوییم: خدایا همین کافی است! دیگر غیر از این خیلی به ما نمی‌چسبد! حالا شاید بعضی‌ها متاع قابل عرضه داشته باشند، خب ممکن است و حالا ما هم نفی عمل آنها را نمی‌کنیم، وقتی به خودمان و کارهای خودمان نگاه می‌کنیم می‌بینیم نه، همین مسئله کافی است. آن احساس چه وقتی پیدا می‌شود؟! وقتی انسان به این واقعیت و به حقیقت برسد.

اشکال به تفسیر مرحوم علامه در مورد آیۀ ﴿وَإِذ أَخَذَ رَبُّكَ مِن بَنِي ءَادَمَ مِن ظُهُورِهِم ذُرِّيَّتَهُم وَأَشهَدَهُم﴾

مرحوم علامه می‌فرمایند که [با توجه به] این آیه همین احساس، در همه قرار داده شده است. پس این آیه دلالت بر عالم ذر نمی‌کند، ﴿وَإِذۡ أَخَذَ رَبُّكَ مِنۢ بَنِيٓ ءَادَمَ مِن ظُهُورِهِمۡ ذُرِّيَّتَهُمۡ وَأَشۡهَدَهُمۡ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمۡ أَلَسۡتُ بِرَبِّكُمۡ﴾، این دلالت بر جریان عالم ماده و عالم طبع در این دنیا می‌کند که خداوند متعال از ظهور هر نسلی، نسل دیگری را به توالد و تناسل خلق کرد و این جنبۀ فطری و ادراک ربوبیت و ادراک عبودیت و ادراک وجود عوالم غیب را در درون هر شخصی قرار داده و به همین مسئله در روز قیامت استناد می‌کند. لذا در روز قیامت در آخر آیه دارد که نه آنها می‌توانند بگویند که ما از این غافل بودیم و نه اینهایی که ﴿أَفَتُهۡلِكُنَا بِمَا فَعَلَ ٱلۡمُبۡطِلُونَ﴾² قبلاً در حال شرک و بطلان و اینها بودند به خدا بگویند که [چرا] به‌خاطر آنها ما را عذاب می‌کنی؟! ما این مسئله را در این دنیا ادراک نکردیم، برای چه ما را عذاب می‌کنی؟! ما توحید و ربوبیت را ادراک نکردیم.