جلسه ۷۷۲

 پس این آیه دلالت می‌كند بر یك حقیقتی كه آن حقیقت در زمان گذشته اتفاق افتاده، منتها زمان گذشته را همان‌طوری كه عرض كردم ـ حالا امروز كه گذشت ـ اتفاق افتاده كه آن حقیقت یك حقیقتی است كه با تدریجی‌الحصول بودن أعیان خارجی منافات ندارد.

 كه این اعیان خارجی حالا در جنبه مُلك متدرّج الحصول باشند، آن واقعیت ماضویه منافاتی با حقایق خارجیه كه اتفاق افتادند و اتفاق می‌افتند و اتفاق خواهند افتاد، با آن‌ها منافات ندارد و همه آن‌ها را در خودش جمع می‌كند.

 تلمیذ: در آیه إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَةُ¹ و امثال اینها می‌شود گفت كه گذشته‌ای بوده و یك همچنین اتفاقی هست، و منافاتی هم با این ندارد كه در آینده یك همچنین چیزی پیش بیاید. این فعلش ماضی است اذا وقعت‌؟

 استاد: خب ببینید إذا برای آینده می‌آید، فرقش با إذ این است. إذ اگر بود، آن دلالت بر یك زمان گذشته می‌كرد و در این‌جا حسنش این است. اذا برای آینده است، وقع برای ماضی است، تركیب این دو دلالت بر مستقبل متحقق الوقوع می‌كند.

 تلمیذ: قالوا بلی، یك قالوا بلی‌بوده؟ آخر در یك روایت دیگر می‌فرماید² كه منافق بلي می‌گوید، ولی قلبش قبول ندارد این بلي را. و این كه می‌فرمایید با فطرت، وقتی همه این فطرت صحیح را داشته باشند این قالوا بلي را باید همه بگویند و با قلبشان. یعنی قالوا بلي دو مرتبه است؟

 استاد: ببینید همین آیه كه می‌فرماید يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَه وَ رَسُولِهِ ...³ ما مراتب مختلفی از ایمان داریم. مراتب مختلفی از باور داریم. هر مرتبه‌ای به اصطلاح جایگاه خودش را دارد. در این‌كه انسان‌ها خیلی از اوقات یك مسئله را قبول دارند، ولی در آن ترتیب اثر دادن به این قبول، چه پیگیری كنند و جلو بروند، نسبت به آن به اصطلاح حرف دارند و نسبت به آن افراد مختلفی هستند.

 یزید را شما تصور كنید، از یزید كه ما بدتر نداریم. یزید آیا در نفس خودش و در فكر خودش و در خلوت خودش خدا را قبول نداشت؟ نمی‌توانیم بگوییم قبول نداشت! خب بالاخره می‌فهمد كه او بابا دارد، بابایش یك پدر دارد، همین‌طوری تا بالاخره باید به یك جایی برسد دیگر. خب نمی‌شود این قضایا و این‌ها مخفی باشد.