حقیقت عالم ذر و جایگاه آن در خلقت انسان

پس در این آیه یا باید بگویید که این آیه مربوط به افرادى است كه تا زمان پیغمبر خلق شده‌اند، یعنى تا این زمان، ما انسان‌ها را كه خلق كردیم اقرار به ربوبیت را هم از آنها گرفتیم. بسیار خب! پس بقیه چه؟! بقیه اقرار به ربوبیت ندارند؟! خب این غلط است. اگر قرار بر این جریان مستمر است، آیه این را نمى‌گوید.

آیه نمى‌گوید که در اینجا یك جریان مستمر خلقت از ابتداى خلق از حضرت آدم تا انتهاى قیامت هست؛ تا وقت قیامت و همۀ اینها. ﴿وَإِذۡ أَخَذَ﴾؛ ما این كار را كردیم، اگر مى‌گفت که ما این كار را كردیم و نسبت به آیندگان مى‌كنیم، خب یك مطلبى است. ولى در آیه دارد: ﴿وَإِذۡ أَخَذَ رَبُّكَ﴾ و ﴿إِذۡ قَالَ﴾، ﴿وَإِذۡ يَرۡفَعُ إِبۡرَٰهِ‍ۧمُ ٱلۡقَوَاعِدَ مِنَ ٱلۡبَيۡتِ وَإِسۡمَٰعِيلُ﴾،¹ همه دلالت بر زمان گذشته مى‌كنند.

اگر هم شما بخواهید از ماضى یك امر استمرارى درست كنید خب این یك امر جدیدى است كه ما نخوانده‌ایم! در بلاغت و در ادبیات ماضى دلالت بر یك امر استمرارى نمى‌كند؛ ماضى دلالت بر ماضویت دارد، استقبال هم همین‌طور، «إذ» و اینها هركدام جایگاه خودشان را دارند. این مربوط به اشكالى است كه بنا بر این تفسیر در اینجا وارد مى‌شود.

اما اگر سیاق خود آیه را ما درنظر بگیریم كه آیه مى‌فرماید: خداوند بشر را خلق كرده و از آنها اقرار به ربوبیت گرفته است ذهن ما مى‌رود بر اینکه این خلق باید غیر از این خلق مادى باشد كه این خلق مادى به تبع آن خلق و در مرحلۀ متنازلۀ آن خلق قرار دارد، اشکال ندارد كه آن خلق غیرمادى انجام شده و حالا این خلق مادى تدریجى‌الحصول بوده و این كم‌كم، كم‌كم متدرّجاً در پى آن خلق اولیه، دارد انجام‌ مى‌گیرد. اشکال ندارد که بر آن اساسى كه در آنجا این خلق شده و آن ودیعۀ اقرار به ربوبیت انجام شده، افرادى كه در این دنیا مى‌آیند هم اقرار به ربوبیت مى‌كنند و چه بخواهند و چه نخواهند، چه سرشان به سنگ بخورد یا نخورد، بالأخره اقرار به ربوبیت را در اینجا دارند. توجه كردید؟!