تبیین کیفیت اعجاز انبیاء و اولیاء

تلمیذ: ﴿وَخَلَقَ مِنۡهَا زَوۡجَهَا﴾.¹

استاد: بله، من هم همین را مى‌گویم که این مسئله‌اى است كه خلاصه میزان و معیار و ملاك، آدم بوده یا حوا بوده یا آدم و حوا بودند خلاصه این جاى یک تحقیقى دارد.

تلمیذ: پس تمام آثارى كه دربارۀ ماده مى‌بینیم باید بگوییم که این آثار رقیقۀ صورت است تا حالا فکر می‌کردیم ماده هستند؟

ماده، همان صورت نازلۀ حقیقت مجردۀ صورت

استاد: ببینید ماده به این كیفیت كه ماده مى‌گوییم، خب ماده هست ولى بحث بر سر برداشت ما از ماده است كه ماده چیست؟ نه‌اینكه ماده نیست، چون مناقشه در تسمیه نیست. شما اسم این را ماده نمى‌گذارید چه مى‌گذارید؟ خب یك چیز دیگر باید بگذارید، خب حالا اسم این را ماده از مد [می‌گذاریم] چون داراى كشش است و این‌هم براساس فهم، محاوره، ارتباط و جریان خارج ربط است ولى صحبت در این است كه در یك دقت فلسفى، این افتراقى كه بین ماده و صورت قائل شده‌اند را مى‌خواهیم بگوییم كه این افتراق وجود ندارد. نه‌اینكه اصلش نیست، خب بالأخره هست؛ ماده هست ولى آن جهتى كه افتراق هست و آن حسابش جدا است نه! همان صورت نازلۀ حقیقت مجردۀ صورت هست که اسمش را ماده مى‌گذاریم، یعنى فهم ما از ماده باید تغییر كند. حالا اسم را برداریم یك چیز دیگر بگذاریم، تسمیه كه ایراد ندارد.

أللهم صلّ على محمد و آل محمّد