شرح خطبه مصنّف (1)

جایگاه تشکیک و تشخّص وجود در فلسفه صدرایی

تلمیذ: آقا از این بحث‌ها که می‌کردیم می‌گفتند که خروج از بحث فلسفی است و اینها بحث عرفانی است و می‌گفتند که شما باید یک فلسفه جدید را پایه‌ریزی کنید و تشکیک را بگذارید کنار.

استاد: عرض کنم که در مسئلۀ تشکیک و تشخّصِ در وجود، این بحث خارج از بحث فلسفی نیست؛ چون خیلی از حکما قائل به تشخّص در وجود هستند.

تلمیذ: ملاّصدرا در جای جای مختلف اسفار بعضی از اقوال را به جهّال صوفیه نسبت می‌دهد که آنها آن‌طورکه من فهمیدم همین فرمایش شما را با این معنی که فرمودید می‌گویند. که همه چیز را خدا می‌دانند و ایشان این‌طور اقوال را به جهّال صوفیه نسبت می‌دهند؛ بنابراین با این بیانی که فرمودید ردّ قول ملاّصدرا هم می‌شود.

استاد: بله، ما دراین مسائل با ایشان هم معلوم نیست که کاملاً موافق باشیم. حالا به مبحثش می‌رسیم که مرحوم ملاّصدرا تا کجا پیش آمده‌اند و از آنجا دیگر جلوتر نرفته‌اند.

تلمیذ: پس ایشان نسبتی که به جهّال صوفیه می‌دهد، نسبت نادرستی است؟

استاد: البتّه در آنجا این مطلب را دارد که منظور از نسبتی که ایشان به جهّال صوفیه داده این است که آنها با حفظ جهتِ تعیّن خودشان، جهتِ وحدت را به خودشان تسری می‌دهند.

تلمیذ: یعنی این‌طور می‌شود بگوییم؟!

استاد: بله، اینها این‌طور هستند. از بعضی مطالب حلاّج این مطلب فهمیده می‌شود، البتّه حلاج را از عرفا نمی‌دانند. و بعضی از نقشبندیّه قائل به این مطلب هستند.

بله، اگر قضیّه طوری باشد که آنها با صرف نظر از آن تعیّن بخواهند مسئلۀ تسری وحدت را مطرح بکنند، این کلام آنها خیلی متین و استوار است و إن‌شاءالله در فصل خود و در موقع خودش هم که مسئله صرافت وجود باشد از عبارات محی‌الدّین مطالبی می‌آوریم تا در آنجا ببینیم که نظر ایشان چیست.

تلمیذ: مفاد «سبحانی ما أعظمَ شأنی» چیست؟

استاد: این مسئله و مرحلۀ فناء بوده است.