بداهت مفهوم وجود و ناتوانی ذهن از درک حقیقت آن
تفاوت مفهوم وجود با کنه وجود و تعریف‌ناپذیری آن
بداهت مفهوم وجود و ناتوانی ذهن از درک حقیقت آن، محور این جلسه از درس آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی است. ایشان ابتدا توضیح می‌دهد که مفهوم وجود بدیهی‌ترین مفهوم برای انسان است و نیازی به تعریف ندارد، اما حقیقت وجود را نمی‌توان با تعریف حدی یا رسمی شناخت. سپس با تبیین تفاوت علم حصولی و علم حضوری، نشان می‌دهد که ذهن تنها با ماهیات و حدود اشیا سروکار دارد و ازاین‌رو توان احاطه بر حقیقت وجود را ندارد. در ادامه، با بررسی سیر موجودات از عالم ماده تا مراتب تجرد، توضیح می‌دهد که ماهیات دگرگون می‌شوند، اما وجود در همه این مراتب باقی است و تنها به‌صورت اجمالی برای انسان قابل ادراک است. در پایان نیز همین مبنا را به شناخت ذات الهی تعمیم می‌دهد و روشن می‌سازد که آنچه درباره خدا بیان می‌شود، شرح اسم و بیان آثار اوست، نه تعریف حقیقت ذات.
بداهت مفهوم وجود و ناتوانی ذهن از درک حقیقت آن
توضیحات:
بداهت مفهوم وجود و ناتوانی ذهن از درک حقیقت آن، محور این جلسه از درس آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی است. ایشان ابتدا توضیح می‌دهد که مفهوم وجود بدیهی‌ترین مفهوم برای انسان است و نیازی به تعریف ندارد، اما حقیقت وجود را نمی‌توان با تعریف حدی یا رسمی شناخت. سپس با تبیین تفاوت علم حصولی و علم حضوری، نشان می‌دهد که ذهن تنها با ماهیات و حدود اشیا سروکار دارد و ازاین‌رو توان احاطه بر حقیقت وجود را ندارد. در ادامه، با بررسی سیر موجودات از عالم ماده تا مراتب تجرد، توضیح می‌دهد که ماهیات دگرگون می‌شوند، اما وجود در همه این مراتب باقی است و تنها به‌صورت اجمالی برای انسان قابل ادراک است. در پایان نیز همین مبنا را به شناخت ذات الهی تعمیم می‌دهد و روشن می‌سازد که آنچه درباره خدا بیان می‌شود، شرح اسم و بیان آثار اوست، نه تعریف حقیقت ذات.
بداهت مفهوم وجود و ناتوانی ذهن از درک حقیقت آن
2بسم الله الرحمن الرّحیم
بداهت مفهوم وجود
مُعرِّفُ الْوُجُودِ شَرْحُ الإِسْمِ *** وَ لَیْسَ بِالحَدِّ وَ لاَ بِالْرَّسْمِ مَفْهُومُهُ مِنْ أعْرَفِ الأشْیَاء *** وَ کُنْهُهُ فِی غَایَةِ الْخَفَاءِ1 بدیهی‌ترین مفهومی که در ذهن انسان پیدا می‌شود مفهوم وجود است. حتّی اولین مطلبی را که بچۀ کوچک احساس می‌کند مفهوم هستی است. شاید بشود گفت که اولین ادراک بچه از مفاهیم، ادراک مفهوم هستی است؛ یعنی همین‌قدر که می‌خواهد شیر بگیرد، یعنی در آن‌وقتی که قوّۀ درّاکه‌اش نه به‌طور تصدیق بلا تصوّر، بلکه [فقط] با تصوّرِ بودن شیر در سینۀ مادر [شکل گرفته است]، همین‌که احساس می‌کند شیری وجود دارد مفهوم هستی را ادراک می‌کند. و همین‌طور این مفهوم با انسان هست تا اینکه رشد پیدا بکند و بالا بیاید و به مفاهیم دیگر برسد و به مطالب دیگر دست بیابد.
عدم امکان تعریف حدّی و رسمیِ وجود
إن‌شاءالله بعداً به طور کلی در بحث وجود ذهنی صحبتش خواهد آمد که تمام چیزهایی که در ذهن و وجود ذهنی انسان تحقّق پیدا می‌کنند، عبارت هستند از صوری که مترتّب بر ماهیّات و حدود هستند. با نحوۀ بیانی که هر کدام از آقایان در اینجا دارند که بعضی وجود ذهنی را کیف نفسانی و بعضی غیر از آن می‌دانند.
در آنجا این بحث می‌آید که اختلاف و تعارض و تناقضی که در اینجا پیش می‌آید به این است که هرچه که در ذهن هست و به صورت علم حصولی نه علم حضوری در ذهن انسان می‌آید، عبارت است از حدود و رسوم که به ماهیّات تعلّق دارند.
تلمیذ: آیا علم حضوری در ذهن می‌آید؟
استاد: عرض کردم آنچه که در ذهن است به علم حصولی است و علم حضوری در ذهن نمی‌آید.
تلمیذ: علم انسان به‌صورتی‌که در ذهن است حضوری است؟
استاد: آن، وجدان است. وجدانش حضوری است اما همان علم اگر دوباره بخواهد در ذهن بیاید حصولی می‌شود؛ یعنی شما اگر همین علم به ذات خود را بخواهید در ذهن بیاورید، این دوباره حصولی می‌شود.
- شرح منظومه؛ ج 2، ص 59.