لزوم منشأ خارجی برای امور اعتباری و انتزاعات ذهن

آن‌وقت انسان و نفس و ذهن برای به‌دست آوردن آن کلّی نیاز به آلات و ادواتی دارد؛ چشم یکی از آلات است، گوش یکی از آلات است، زبان یکی از آلات است و همین‌طور امثال‌ذلک.

پس بنابراین ذهن با آن آلاتی که در اختیار دارد اشیاء خارجی را می‌گیرد و در آن ظرفی که خدا برایش قرار داده است انبار و ذخیره و حفظ می‌کند و بعد یکی‌یکی آنها را بیرون می‌کشد و کم و زیاد می‌کند، جمع می‌کند، تفریق می‌کند، بزرگ می‌کند، کم می‌کند و.... دیگر ذهنیّات، عالم و آدم را به هم می‌ریزد و به‌خاطر خودش تمام عالم و خلایق را به هم می‌ریزد. این کارِ ذهن است.

تلمیذ: آیا این کشف خارجیّه که برای انسان می‌شود و آنچه که نفس می‌سازد هم کار ذهن است؟

استاد: در کشف یک وقت مسئلۀ افاضه است که آن مربوط به ساختن ذهن نیست و آن، افاضه می‌شود. و یک وقت نه، مثلاً این مهندس دارد نقشه یک بنائی را می‌کشد، در این‌صورت این مهندس اطّلاعاتش را دیگر از همان چیزهای خارجی گرفته است و این کار ذهن است.

اللَهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد