لزوم وجود منشأ خارجی برای امور اعتباری

این همان حرف عرفاء است یعنی هیچ خبری نیست [و ذات منحصر به ذات واحد ازلی است و بقیّۀ ذوات، اظلال و فیئ برای او هستند و ما از این جهت مطلبی نداریم.] ولی اشکال در نتایج و تبعاتی است که بر این دو مسلک بار می‌شود.

بازگشت انتزاعیّات ذهنی به مابإزاء و منشأ خارجی 

بحث در انتزاعیّات ذهنی به اینجا رسید که به‌طورکلّی ذهن از اعیان خارجی یک انتزاعیّاتی دارد که عبارت از اعتباریّات هستند. هر چیز انتزاعی اعتباری است و اعتبار ذهن است. آنچه که در خارج هست حقیقت است، و بعد ذهن از این مسائل و اعیان خارجی انتزاعیّاتی برای خودش برمی‌دارد.

به‌طورمثال از دو شیء خارجی مثل پدر و پسر، اُبوّت و بُنوّت را انتزاع می‌کند، از دو شیء خارجی مثل سقف و زمین، فوقیّت و تحتیّت را انتزاع می‌کند، از ترکیب اشیاء وضع را انتزاع می‌کند.

به‌طورکلّی مبحث مقولات عشر انتزاعیّات ذهن است و خیلی روشن است که معنا در مبحث اضافه، معنای انتزاعیّات ذهن است. و بنابرآنچه که تحقیق شده است هر امر اعتباری که ذهن او را اعتبار کند باید یک مابإزاء و منشأ خارجی داشته باشد؛ پس تمام انتزاعیّات و اعتباریّات ذهن به یک منشأ خارجی برمی‌گردند.

بررسی نظر دکتر سروش دربارۀ اعتباریّات شارع

و از همین‌جا می‌توانیم استفاده کنیم و بگوییم مطالبی که به این عنوان مطرح می‌شود که ملاکِ اعتبار در اعتباریّات شارع، به دست خود او است و بنا به دلخواه خود او است و در اینجا ارزشی سوای ارزش اعتبارِ معتبر وجود ندارد، این مطالب کاملاً مردود است.

همین مسائلی که آقای سروش و امثالهم مطرح می‌کنند که منظور از امر در ﴿أَلَا لَهُ ٱلۡخَلۡقُ وَٱلۡأَمۡرُ﴾،¹ اعمّ از اوامر و نواهی است. خلق را مربوط به عالم تکوین و امر را مربوط به عالم تشریع می‌گیرند و می‌گویند: همان‌طور که خلق و تکوین به دست پروردگار است، تشریع هم به دست پروردگار است؛ نه‌اینکه امر و تشریع به موازات تکوین تحقّق پیدا بکند و بر اساس تکوین باشد. میل و اراده شارع است که به امر، ارزش و بهاء می‌دهد و چیزی سوای ارادۀ شارع به این امر یا نهی، موجب ارزش آنها نمی‌باشد و اعتبار معتبر است که یک چیزی را لحاظ می‌کند، نه یک امر خارجی و یک تحقّق و عینیّت خارجی.