نقد دیدگاه اصالت ماهیت و بررسی معنای مشتق

شما که الآن این ذاتٌ ثبت له الوجود را برای این وجود می‌آورید؛ پس بنابراین شما وجود را یک ذاتی گرفته‌اید که وجود دوباره بر او حمل شده است. هم‌چنان‌که در «زید»، زید ذاتی بود که وجود به او حمل شده بود، خود آن وجودی هم که در موجودٌ است ذاتی است که ثبت له الوجود؛ چون می‌گویید که آن وجود هم موجودٌ یعنی هست، پس آن وجود هم ذاتٌ ثبت له الوجود است.

بررسی معنای مشتق

در اینجا یک بحثی پیش می‌آید که مرحوم ملاّصدرا در جلد اول اسفار این بحث را مطرح کرده‌اند که همان بحث مشتق است¹. همان مطلبی که مرحوم سید شریف ـ رحمة الله علیه ـ مطرح کرده است که آیا مشتق ذاتی است که مبدأ اشتقاق بر او حمل شده است یا اینکه به خود مبدأ اشتقاق لابشرط هم مشتق گفته می‌شود؟ آیا معنای ضارب «ذاتٌ ثبت له الضرب» است یا معنای ضارب همان ضرب است، منتها با عنایت به اینکه اباء از حمل به ذات را نداشته باشد؟

یک وقت شما ذات را در نظر می‌گیرید، مثلاً ضرب را در نظر می‌گیرید که این حدث است و آن ضرب را بشرط‌لای از حمل به ذات در نظر می‌گیرید، این می‌شود مصدر. اما یک وقت شما ضرب را در نظر می‌گیرید و این ضرب را لابشرط از حمل به یک ذات در نظر می‌گیرید که این می‌شود اسم فاعل، اسم مفعول، صفت مُشبِهه و امثال‌ذلک. صفت مُشَبَّهه نگویید، چون صفت مُشبِهه صحیح است؛ یعنی صفتی که شبیه به آنها است و بعد از این شباهت آن‌وقت تشبیه می‌آید.

تحقیق در مبدأ اشتقاق بودن مصدر

در اینجا بد نیست این مطلب گفته بشود که آنچه مبدأ برای اشتقاق این اسماء مشبِهه به فعل از قبیل اسم فاعل و اسم مفعول است چیست؟ آیا مصدر مبدأ اشتقاق است یا چیز دیگری مبدأ اشتقاق است؟ و این مطلب که فرموده‌اند: «مصدر اصل کلام است و از وی نُه وجه باز می‌گردد»² و...، تا چه حد صحیح است؟