نقد و بررسی دیدگاه اصالت ماهیّت
و تحقیقی در معنای مشتق
موضوع جلسه هشتم از سلسله دروس شرح منظومه، به بررسی ادله و اشکالات ناشی از اعتقاد به اصالت ماهیت اختصاص دارد. حضرت استاد آیةالله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی قدّس اللّه سرّه در ابتدا به اشکال ناشی از اعتقاد به اصالت وجود و ماهیت به صورت توأمان اشاره میفرماید و سپس در ادامه، توالی فاسده ناشی از اصالت ماهیت را در 4 مورد بیان میکنند که عبارتند از: ایجاد ترکیب در صادر اول، تقرّر ماهیت به امر عدمی، عدم صحت حمل وجود بر ماهیت و ثنویت نفس الامریه. حضرت استاد در ادامه بحث، به بررسی دقیق معنای مشتق و کیفیت اشتقاق از مصدر با عنایت به کلام سید میر شریف جرجانی میپردازد؛ سپس با نظر به نتیجه مبحث مشتق، دلیل قائلین به اصالت ماهیت را مطرح و مورد نقد قرار داده و با اشاره به معنای دقیق لفظ «موجودٌ» اشکال بر اصالت وجود را پاسخ میدهند. بخش پایانی این درس به تطبیق متن شرح منظومه حاجی سبزواری اختصاص یافته است.
مرتب سازی:
نقد و بررسی دیدگاه اصالت ماهیّت
2بسم الله الرحمن الرّحیم
إنّ الْوُجُودَ عِنْدَنَا أصِیلٌ *** دَلِیلُ مَنْ خَالَفَنا عَلِیلٌ لِأنّهُ مَنْبَعُ کُلِّ شَرَفٍ *** وَ الْفَرْقُ بَیْنَ نَحْوَیِ الْکَوْنِ یَفِی 1 اشکال کلام قائلین به هر دو اصالت
مرحوم حاجی بهطور مختصر تالی فاسدهای کلام قائلین به اصالت ماهیت و وجود هر دو را در اینجا بیان کردند؛ یک لازمهاش این است که هر شیئی دو شیء متباین باشد، و لازمۀ دیگر آن این است که ترکیب حقیقی در صادر اول لازم میآید که اینها را جلسه قبل بیان کردیم.
لازمۀ نزول وجود منبسط، تقیّد بیشتر است؛ یعنی آن وجود منبسط به هر مرحلۀ نازلتر که میرسد یک تقیّد دیگری به خود میگیرد. و به عبارت دیگر همان ضعف در معلول است که موجب تقیّد در همان معلول میشود. همینطور آن معلول هم علّت برای معلول دیگر است تا برسد به عالم طبع. مبنا و مفهوم علیّت یک مفهوم دیگری است غیر از آنچه که بهحسب متداول مشخص شده است. و إنشاءالله بحث از آن در مبحث علیت میآید.
جلسۀ قبل عرض کردم که اگر ما قائل به اصالةالماهیة بشویم در آن خیلی فاسدهایی هست. و اصلاً حرف آنها با همین قانون و قاعدۀ علیت هم مخالف درمیآید. قائلین به اصالةالماهیة نمیتوانند با این قاعده معارضه کنند، بلکه این قاعده با آنها معارضه میکند.2
اشکالات ناشی از دیدگاه اصالةالماهیة
ترکّب حقیقی در صادر اول
جلسۀ قبل عرض کردیم که مطالبی که ایشان در تَرکُّب حقیقی در صادر اول بیان کردند، بعینه در همین کلام قائلین به اصالةالماهیة هم این مسئله وجود دارد؛ یعنی اگرچه قائل به اصالةالماهیة هم بشویم و وجود را اعتباری بدانیم و قائل به اصالت هر دو با همدیگر هم نشویم، بالأخره قائل به اصالةالماهیة این مطلب را پیش میآورد که ترکیب حقیقی در صادر اول لازم میآید؛ چون خود آنها هم در صادر اول قائل به اصالت وجود هستند و در آنجا دیگر قائل به اصالةالماهیة نیستند.
و به عبارت دیگر از ماهیت، ماهیت مخالف زائیده نمیشود. پس بنا بر اصالت ماهیت باید ترکیب حقیقی در صادر اول وجود داشته باشد؛ چه قائل به اصالت وجود در صادر اول بشویم یا قائل به اصالت ماهیت در صادر اول بشویم. درحالیکه کسی قائل به این مطلب نشده است. این اشکال به قائلین به اصالةالماهیة هست!
- شرح منظومه؛ج2، ص 62.
- تلمیذ: آیا قاعدۀ «الواحِدُ لا یَصدُرُ عنه إلاّ الواحد» با قاعده «علیّت» یکی است؟
استاد: نه، آن جدا است. الواحد لا یصدُرُ عنه إلّا الواحد یک قاعده است و قاعدۀ علّت و معلول برای خودش یک قاعدۀ دیگر است و هر کدام در یک مبنای جداگانه بحث میکنند. البتّه از نقطهنظر علیت با هم در ارتباط هستند و بالأخره صدور واحد، صدور عِلّی است و آن یک بحث جدایی است.
ولی ایندو در دو مَحَط هستند و در دو وادی بحث را بیان میکنند، بحث علیت یک بحث دیگری است، ولی بالأخره با همدیگر تماسی هم دارند، ولی یک مفهوم نیستند و مصداقاً یکی نیستند.