بررسی دلیل خیر و شرف در اثبات اصالت وجود

یک وقتی شما به اصل الوجود، خیر و کامل می‌گویید؛ یعنی در مورد خود اصل الوجود صحبت می‌کنید، که در این‌صورت نفع و ارزشی بر آن مترتّب نمی‌شود؛ فرض کنید که یک سنگی در یک‌جا افتاده است، چه ارزشی بر آن مترتّب است؟ خیری که مصطلح هست و به اصطلاح روی آن بحث می‌شود این‌طور نیست و اگر بخواهید این‌طور صحبت بکنید پس دیگر اصلاً شر وجود ندارد و شما باید شر را کنار بگذارید.

حالا در آینده عرض می‌کنیم که نه‌خیر علاوه بر خیر، شر هم وجود دارد. جهل، شر است، پس شما بگویید که جهل هم برای کمال است و جاهل هم به سمت کمال حرکت می‌کند، پس اصلاً جهل وجود ندارد! و مقدّمات موصولۀ جهل هم خیر هستند؛ به‌خاطر اینکه تمام عالم بر اساس کمال است!

نه، ما این‌طور نمی‌توانیم وارد بشویم؛ چون ما فعلاً در وجودات متعیّن صحبت می‌کنیم و بحث از وجود منبسط را بعداً مطرح می‌کنیم. فعلاً می‌خواهیم بگوییم که این وجود فی‌حدّ ‌ذاته و خودش به تنهایی خیری بر او مترتّب است یا نه؟ این چه ارزشی دارد؟ شما یک وقتی می‌گویید که هرچه در این عالم تحقّق پیدا بکند، خیر محض است، پس دیگر شرّی نیست و اصلاً نباید بگویید که شر یک امر عدمی است و اسم شر را دیگر نباید بیاورید، درحالی‌که در قرآن است که: ﴿مِن شَرِّ ٱلۡوَسۡوَاسِ ٱلۡخَنَّاسِ﴾¹، ﴿مِن شَرِّ مَا خَلَقَ﴾²؛ خدا گفته است که شرّ مردم. مردم کجا شر دارند؟! پس از اینجا معلوم است که خیر و شر یک مبنای ارزشی دارد، یعنی یک مبنای ارزشی متعارف دارد که افراد و انسان‌ها این معنا را در نظر می‌گیرند و یک معنای نسبی است.

شباهت مسئلۀ خیر و شر با مسئلۀ صدق و کذب

حالا اگر ما خود وجودات متعیّن را در نظر بگیریم، می‌بینیم که نه‌خیر هستند و نه شر؛ یعنی هیچ‌یک از خیر و شر بر آنها صادق نیست. درست مثل صدق و کذب می‌ماند؛ آیا به این لیوان می‌شود صادق گفت؟ نه، آیا می‌شود به آن کاذب گفت؟ نه؛ چون صدق و کذب دو وصفی هستند که بر قضیّه بار می‌شوند، درحالی‌که این لیوان تعیّن خارجی است.