بررسی دلیل سوم و چهارم اصالت وجود

صحبت در این است که این مراتبی که ماهیّت در سیر خودش شروع به حرکت در آنها کرده است را اگر ما به دقّت نگاه بکنیم می‌بینیم که گرچه ما در یک وقت خاک و آب و هوا دیدیم و بعد نهال دیدیم، ولی در این سیری که ماهیّت کرده است چه‌بسا ماهیّات و انواع خیلی زیادی را همین‌طور به خود گرفته است؛ یعنی در یک‌مرتبه و در یک‌آن از خاک برنگشته است و تبدیل به گیاه نشده است! چه بلایی بر سر این آب و خاک آمده است تا کم‌کم اینها لباس پوشیدند و همین‌طور لباس عوض کردند تا اینکه تبدیل به نهال شدند.

در تمام این مدت که این حرکت جوهری ـ که عبارت مرحوم صدرالمتألّهین است ـ¹ ادامه داشته، یک مطلب در اینجا واضح و مسلم است و آن مطلب این است که مراتب غیرمتناهیه‌ای از انواع در خارج به وجود آمده است. ممکن است شما بگویید که مراتب غیرمتناهیه به وجود بیاید چه اشکالی دارد؟!

فرض کنید که این خاک است و این آب است، یک مرتبه که تبدیل به نهال نشده است، بلکه از خاک بودن یک مقدار به سمت نباتیّت آمده است و یک نوع به خود گرفته است، دوباره فردا یک قدم به سمت نباتیّت جلو آمده است و همین‌طور به سمت نباتیّت آمده است، و مرتّب انواع مختلفی به خود گرفته است ـ که ما نمی‌توانیم اسمی برای آنها بگذاریم ولی عقل ما  إدراک این معنا را می‌کند ـ تا اینکه بعد از یک هفته می‌بینیم جوانه سر زده است و دارد رشد می‌کند.

باز اگر ما تحلیل بکنیم و عقل ما در این قضیّه دقت بکند، می‌بیند که در همین یک‌روز یک‌روزی که ما برای تبدّل انواع در نظر گرفته‌ایم، یک‌مرتبه که تبدیل به نهال نشده است و یک‌مرتبه از امروز پایش را به فردا نگذاشته است. بلکه مثل قطار است و این‌طور نیست که یک‌دفعه پایش را از اینجا بردارد بگذارد سمنان، نه این چرخ‌ها همین‌طور حرکت می‌کنند و می‌رود و می‌رود و می‌رود... [همین‌طور قطار حرکت می‌کند] تا می‌رسد به ایستگاه سمنان و از آنجا حرکت می‌کند و می‌رسد به دامغان و هلمّ جرّاً.