بررسی سه نظریّه در مورد حقیقت جسم و مادّه

وقتی که در خارج تقسیم نبود پس لا یتناهی هم وجود ندارد و چون فرض ما بر این است که این حرکت بین مبدأ و منتها انجام گرفته است، پس بنابراین لاجرم متحرِّک به مقصد و منتها و حاصر ثانی خواهد رسید.

مطلب مرحوم آقای مطهّری ناظر به اشکال ابوریحان و بیان بوعلی

این جوابی است که بوعلی به ابوریحان داده است، ولی مرحوم آقای مطهّری در اینجا یک مطلبی را مطرح می‌کنند و می‌خواهند به‌واسطۀ مطرح کردن آن قضیّه هم اشکال ابوریحان را از بین ببرند و هم جواب بوعلی را از اساس بردارند و آن این است که ماهیّت حرکت چیست؟¹

ان‌شاءالله بعداً در بحث حرکت می‌گوییم که اصلاً حرکت وجود است. اما حالا فقط این مقدار را می‌گوییم که آیا ماهیّت و هویّت حرکت عبارت است از رسیدن به نقاط بین حاصرین؟ من‌باب‌مثال شما یک نقطه را به عنوان مبدأ و یک نقطۀ دیگر را به عنوان منتها در نظر بگیرید که مثلاً یک متر می‌شود؛ من دستم را از روی این خط عبور می‌دهم تا به این منتها می‌رسد و دست من همین‌طور این فاصله را طی می‌کند یعنی دست من به تمام نقطه‌هایی که بین دو حاصر قرار دارند می‌رسد.

طرح و نقد نظر تفتازانی در مورد حرکت

در مطوّل بحثی راجع به حرکت بود؛ حرکت سریع و حرکت بطیء. تفتازانی در آنجا یک مطلبی را گفته بود که مطلب خلافی بود؛ ایشان در آنجا معتقد بود که حرکت بطیء عبارت از کثرت سکنات است و حرکت سریع عبارت است از قلّت سکنات.²

ولی این مسئله محلّ نظر و بحث است و اصلاً سکون با حرکت منافات دارد. سکون از یک مقوله و ماهیّتی است و حرکت از یک ماهیّت دیگر است و این دو با هم جمع نمی‌شوند. و به‌طورکلّی ما نه تنها در تعریف حرکت نمی‌توانیم سکون را بیاوریم و نه تنها در خارج سکون با حرکت منافات دارد، بلکه اصلاً در ذهن هم دو چیز متناقض هستند.