بررسی دلیل چهارم و پنجم مصنف بر اصالةالوجود

لذا تشکیک در مراتب وجود یعنی اینکه وجود در یک مرتبه به یک لباس درآمده است و در مرتبۀ دیگر به یک لباس دیگر در آمده است. اما در ماهیّت تشکیک نیست و ما هم همین را می‌گوییم و این درست است ولی اشکال در این است که ما می‌گوییم که این وجود که واحد است و لباس‌های متعدّد به خود پوشیده است، آیا پوشیدن لباس‌های متعدّد انتزاع ذهن است یا واقعیّت خارج است؟ پوشیدن لباس‌های متعدّد واقعیّت خارج است.

تلمیذ: این بی‌نهایت بودن انتزاع ذهن است.

استاد: ما در اینجا به بی‌نهایت کاری نداریم. وقتی که او تحقّق خارجی داشت حالا ذهن می‌آید از او یک انتزاع می‌کند؛ در اول بحث عرض کردم که ذهن نمی‌تواند یک امر محال را انتزاع بکند و منشأ انتزاع باید در خارج وجود داشته باشد. شما چرا از وجودِ منبسط، شیرینی را انتزاع نمی‌کنید؟ باید این وجود منبسط تقیّد به شیرینی پیدا بکند تا شما بتوانید شیرینی را انتزاع کنید. وجود منبسط قبل از اینکه مقیّد بشود شما نه سیاهی را انتزاع می‌کنید نه سفیدی را، نه شیرینی را، نه ترشی را، نه حجم را، نه کمّ را، نه کیف را و نه هیچ‌چیز دیگری را، هیچ انتزاعی ندارید.

بنابراین حالاکه این وجود خود را مقیّد کرد، من به این نگاه می‌کنم و حجم را از آن انتزاع می‌کنم، کمّ را از آن انتزاع می‌کنم، صورت را از آن انتزاع می‌کنم، جنس را از آن انتزاع می‌کنم، مکان‌داشتن را از آن انتزاع می‌کنم، تمام مقولات را یکی‌یکی از آن انتزاع می‌کنم. قبل از اینکه این وجود به‌این‌صورت دربیاید نمی‌توانستم این کار را بکنم. پس منشأ انتزاع باید در خارج وجود داشته باشد.

عدم کفایت جواب مصنف در رفع اشکال

عرض بنده این است که منشأ انتزاع ما چند تا است؟ آیا منشأ انتزاع یک امر تخیّلی است یا یک امر واقعی است؟ هیچ‌کس نگفته که منشأ انتزاع یک امر تخیّلی است، بله بعضی از صوفیه که فهم نداشته‌اند گفته‌اند که منشأ انتزاع یک امر تخیّلی است.