بررسی دلیل چهارم و پنجم مصنف بر اصالةالوجود

اما اگر مرحوم حاجی این را می‌گفت که وجود یک واحد سیّال است و این واحد سیال گرچه غیرمتناهی فرض می‌شود، اما در واقع چون امر واحد سیّال است اشکالی پیش نمی‌آید، اما قائلین به اصالةالماهیة نمی‌توانند این را یک امر واحد سیّال بدانند. اگر دلیل را این‌طور مطرح می‌کردند دیگر مسئله اشکال نداشت و می‌توانستیم آن را قبول بکنیم. این دلیل چهارم مرحوم حاجی بود.

دلیل پنجم مصنف بر اصالةالوجود

اما دلیل پنجم:

این دلیلِ بسیار خوبی است و به نظر من خیلی به بحث و توضیح هم نیاز ندارد.

خود قائلین به اصالةالماهیة هم نمی‌توانند این مسئله را انکار بکنند که تمام آنچه را که ما به عنوان ماهیّت می‌دانیم قبل از جعلِ جاعل نسبت به وجود و عدم، مساوی بود یعنی ما نمی‌توانیم از ذات ماهیّت، نیستی را در بیاوریم یا از ذات ماهیّت، هستی را در بیاوریم. و به‌عبارت‌دیگر مفهوم و معنای ماهیّت یک شیء، فقط ذاتیات آن شیء را به ما می‌رساند نه یک مطلب جدای از او.

من‌باب‌مثال می‌گویند که کتاب؛ این کتاب یعنی یک مجموعۀ اوراقی است که در آنها یک مطالبی نوشته شده باشد. این معنای کتاب است اما اینکه کتاب سفید است یا کتاب سیاه است دیگر داخل در معنای کتاب نیست.

پس اگر من گفتم که کتاب سفید است، باید یک چیزی بیاید و این کتاب را سفید بکند و اگر من گفتم که کتاب سیاه است، باید یک چیزی بیاید و این کتاب را سیاه بکند. بنابراین سفیدی و سیاهی یک معنایی است که نیاز به جعل و وضعِ واضع دارد.

وقتی که ما بخواهیم هر ماهیّتی را تصوّر بکنیم؛ مثلاً بخواهیم کتاب را تصوّر بکنیم نمی‌توانیم بگوییم که هستی یا نیستی در مفهوم کتاب است. چون اگر هستی داخل در مفهوم کتاب باشد دیگر نمی‌توانیم نیستی را حمل بر آن کنیم و بگوییم: «کتابی که هست، نیست» یا اینکه اگر نیستی داخل در مفهوم کتاب باشد نمی‌توانیم بگوییم: «کتابی که نیست، هست»؛ چون اگر بگوییم، تناقض می‌شود.