بررسی دلیل ششم مرحوم حاجی بر اصالةالوجود

درحالی‌که ما می‌بینیم که می‌توانیم قضیّه درست کنیم، محمول را بر موضوع حمل کنیم، جای محمول را عوض کنیم و به‌جای موضوع بگذاریم، جای مبتدا را عوض کنیم و.... و این نوع اتّحادی که ما می‌توانیم در قضایا درست کنیم به‌خاطر این است که وجود خارجی اینها متّحد است. پس این اتّحاد در وجود خارجی باید یک منشأ و ریشه داشته باشد که آن ریشه، ما به‌الإشتراک این دو مفهوم است یعنی این دو مفهوم در آن ریشه با هم مشترک هستند.

و اگر اختلافی هم دارند اختلاف عارضی است و اختلاف ذاتی نیست. چون اگر اختلاف آنها ذاتی باشد اتّحاد خارجی از بین می‌رود؛ پس اختلاف موضوع و محمول، عارضی است و اتّحادشان اصیل می‌شود و اسم آن چیزی که اصیل است، وجود می‌شود. این برهانِ ایشان است.

مرحوم حاجی: اثبات توحید از راه اشتراک در وجود

بر این پایه ایشان مسائلی را مطرح می‌کنند؛ البتّه جای این مسائل اینجا نیست ولی به‌هرحال ایشان مطرح می‌کنند. یکی از آن مسائل مسئله توحید است؛ اگر قرار باشد ما اصالةالماهیه‌ای باشیم، به چه نحو می‌توانیم توحید را اثبات کنیم؟! مگر غیر از این است که به‌واسطۀ اشتراک در وجود، ترکّب در ذات را اثبات می‌کنیم و به‌واسطۀ ترکّب در ذات، نیاز به علّت و فقر در معلول را اثبات می‌کنیم و واجب‌الوجود را از واجب‌الوجودی خارج می‌کنیم؟!

یعنی خُلفی که در اینجا پیش می‌آید به این نحوه است که اول واجب‌الوجود بودن را بر دو ذات واجب من‌جمیع‌الجهات فرض می‌کنیم و بعد ما به‌الإشتراک اینها را که همان وجود است درمی‌آوریم و حدود متمایزه و ممیّزه آنها که حدود ماهوی آنها است را در نظر می‌گیریم. در این‌صورت حدّ ماهوی با وجود جمع می‌شود اشتراک در ذات پیدا می‌شود، پس ترکّب در ذات پیدا می‌شود و ترکّب نیاز به اتّحاد دارد و در این‌صورت موحد می‌شود علّت و آن متّحد ـ که ذات باری است ـ می‌شود معلول، پس این ذات باری از واجب‌الوجودی در می‌آید و در وادی ممکن‌الوجود قرار می‌گیرد.