بررسی دلیل ششم مرحوم حاجی بر اصالةالوجود

ملاک اصلی در مسوّغ ابتداء به نکره

پس تمام این مسوّغاتی که شمرده‌اند کنار می‌روند. مسوّغ، ابتکار متکلّم برحسب موارد و مراتب است. و اینکه مثلاً هشت‌تا شمرده‌اند بنده می‌توانم هشتادتا روی آن بگذارم. پس در هرجایی که متکلّم از بیان قضیّه منظوری دارد، خودش مسوّغ می‌شود. پس طبق این ملاک دیگر نباید مسوّغات را بشمارند. پس تمام مسوّغاتی که در مطوّل و غیر آن شمرده‌اند کنار می‌روند.

البتّه مطوّل از نظر نحوی بحث نکرده است¹ بلکه از نظر مقتضای حال بحث می‌کند که در کجا باید مبتدا نکره آورده شود؛ مثلاً در جمله‌ای که افادۀ تفخیم بکند و... در آنجا مطالب مفصّل است اما ملاک برای جواز ابتدائیّت، افاده است؛ پس هر چیزی که مفید باشد مسوّغ می‌شود، نه این مواردی که آقایان ذکر کرده‌اند.

در باب علاقۀ مجازی هم می‌توانیم همین مسئله را بگوییم؛ که بیست و چهار علاقه‌ای را که ایشان در مطوّل ذکر کرده است احصائی است که ایشان کرده است² اما علاقات در حدِّ وصف نمی‌گنجد. پس در هرجایی که علاقۀ صحیحی که مطابق با ذوق سلیم باشد بین مشبّه و مشبّهٌ‌به وجود داشته باشد متکلّم می‌تواند لفظ مجازی را به‌کار ببرد. این مطلب تمام شد.

تقریر برهان ششم مرحوم حاجی بر اصالةالوجود

حالا راجع به قضیّه می‌گوییم که قضیّه آن چیزی است که در آن بین موضوع و محمول انطباق خارجی باشد و این انطباق خارجی باعث می‌شود که قضیّۀ ما قضیّه صحیحی باشد. و هم‌چنین باید بین موضوع و محمول مخالفت وجود داشته باشد و الاّ قضیّه عبث می‌شود؛ پس برای‌اینکه قضیّه از عبث بودن دربیاید ما ناچار هستیم که بین موضوع و محمول یک وجه میزی را بدانیم.

حالا اگر قرار بر این باشد که بین موضوع ما که یک مفهومی از مفاهیم را در بر دارد و یک مصداق خارجی هم دارد و بین محمول ما که مفهومی از مفاهیم است و یک مصداق خارجی هم دارد ما به‌الإشتراک وجود نداشته باشد پس بنابراین حمل بین موضوع و محمول به نحو اتّحاد خارجی مختلّ می‌شود و از بین می‌رود.